Kernen van Calvijn

Loflijk initiatief
Een loflijk initiatief was het van de Delftse uitgeverij Meinema om een serie Sleutelteksten op te zetten met (ingeleide en toegelichte) fragmenten uit befaamde theologische geschriften. Meinema was het, zouden wij haast zeggen, wel aan zijn stand verplicht om hierin in ieder geval ook Calvijn's Institutie op te nemen. Al vanaf 1931 immers verzorgde deze uitgeverij een zeer fraaie en bruikbare editie van de complete Institutie in de vertaling van dr. A. Sizoo. Met een gerust hart valt te zeggen dat deze drie banden aal onschatbare diensten hebben bewezen gedurende de laatste halve eeuw. Voor zeer velen was het deze uitgave die de toegangspoort vormde tot het fascinerende landschap van Calvijn's theologische gedachtengoed. Ik herinner me nog levend – en vélen is het zo vergaan – hoe er een wereld openging, toen we in onze studententijd op gezette tijden samenkwamen als Institutie-kring' om leerling te zijn van die meester die zélf levenslang niet anders wilde dan leerling van de Schrift. Tot op de dag van vandaag wordt de 'Institutie in dergelijk kringverband bestudeerd. En voor welke predikant die zijn ambt in gereformeerde zin beoefent, is de Institutie niet het lijfboek geworden? Maar het zijn toch niet alleen de studenten- en studeerkamers waar deze onderwijzing in de christelijke religie zo'n invloedrijke rol vervult, men treft gelukkig ook menig huiskamer aan waar het vertrouwde driespan niet ontbreekt. Mij althans treft het altijd weer aangenaam ze gedrieën tussen andere boeken te zien prijken; aangenamer nog wanneer de grijs-papieren omslag al wat rafels vertoont en je merkt dat dit monument van de gereformeerde theologie wordt gelezen. Nu is dit laatste nog niet zo'n simpele bezigheid. Niet alleen omdat Calvijn een taalkunstenaar is die stilistisch hoge eisen stelt aan zijn formuleringen – en dus ook aan zijn lezers – maar ook omdat zijn gedachten van grote denkkracht, diep inzicht en brede armslag getuigen. Calvijn laat zich niet lezen als de krant, maar vordert je op, vergt de volle aandacht van hoofd en hart.

Functie
Op dit punt gekomen zijn we naar mijn gevoel precies bij de functie van deze fragmentarische editie van de Institutie. Ik zeg niet: nu kunt u voortaan die letterlijk en figuurlijk zwaarwichtige compléte Institutie wel ongekocht en ongelezen laten. Ik zou veeleer willen stellen, dat deze Institutie-in-fragmenten nu juist een uitnemende gids is om de hele Institutie beter te leren kennen en verstaan. Want wat is het geval? Dit: hoewel deze uitgave qua omvang uiteraard minder biedt dan de hele Instuitutie, geeft zij didactisch evenwel meer. Dat danken we aan Meinema's initiatief en met name aan de Apeldoornse kerkhistoricus, professor W. van't Spijker, zoals bekend een uitnemend kenner van de Reformatie in het algemeen, en van Bucer en Calvijn in het bijzonder. Het is een gelukkige keus van de uitgever geweest om juist hem de verzorging van dit boek toe te vertrouwen. Als bij weinig anderen bespeurt men in de publicaties van deze geleerde immers hoe de tweeheid van theologische bezonnenheid èn existentiële hartstocht, van helderheid èn diepgang, van stelligheid èn openheid – zo kenmerkend voor Calvijn! – hem hebben gestempeld.
Op vier manieren nu verleent Van 't Spijker ons hier een goede gidsendienst bij de tocht door de Institutie.

Vertaling
In de eerste plaats biedt Van 't Spijker een vertaling van de oorspronkelijke latijnse tekst die helder en betrouwbaar is. Hier verraadt zich de hand en het hart van een vakman die al jarenlang latijn leest en er zeer vertrouwd mee is geraakt. Onder raadpleging van andere vertalingen heeft hij gepoogd om, zoals hij zelf vermeldt, het klassieke latijn van Calvijn weer te geven op een manier die allereerst aan de originele tekst recht doet, maar die ook het lezen eenvoudiger maakt dan bij het gebruik van de bekende vertaling van Sizoo dikwijls het geval is. Lange zinnen heeft hij zoveel mogelijk vermeden. Dat brengt een soepelheid en directheid teweeg die weldadig aandoet en aan de Calvijnse gratie en zeggingskracht voor zover mijn oordeel reikt niets afdoet. Integendeel. Het is net of de wegen nieuw geplaveid zijn.

Selectie
In de tweede plaats wordt ons hier de structuur van de Institutie te meer doorzichtig door de selectie die Van 't Spijker toepast. Let wel, het betreft hier dus geen samenvatting of verkorte weergave, maar een keuze van fragmenten uit de integrale tekst. Selecteren móést hij. Dat was zijn opdracht. Maar dat is een riskante onderneming die met grote zorg verricht moet worden. En Van 't Spijker zou geen Calvijnliefhebber zijn als hij zich hierbij niet déze doelstelling had voorgehouden: kennis laten maken met 'Calvijn-helemaal' zonder de 'hele Calvijn' te vertalen. Wel, naar mijn smaak is hij hier volledig in geslaagd. Zijn selectie verraadt geen toevallige voorkeur, maar getuigt voorzover ik zie van een groot invoelingsvermogen van wat voor Calvijn zelf de kernen van zijn onderricht uitmaakten. Wie aan Calvijn niet vreemd is bemerkt, dat hier iemand selecteerde die inderdaad 'Calvijn-helemaal' kent, niet alleen uit zijn 'hoofdwerk', maar ook uit zijn preken, commentaren, tractaten, brieven en gebeden.
De reeks waarin het geheel is gerangschikt (overigens zonder enige omzetting, volledig in de volgorde van Calvijn-zelf) ziet er dan als volgt uit: De kennis van God de Schepper, de Openbaring, de Heilige schrift, God de Drieënige, Schepping, de mens, voorzienigheid (tot zover Calvijns Eerste Boek), zonde en vrije wil, Wet en Evangelie, Christus de Middelaar (het Tweede Boek), de Heilige Geest en Zijn werk, geloof, bekering, het leven van de christen, rechtvaardiging, rechtvaardiging en goede werken, christelijke vrijheid, het gebed, praedestinatie, opstanding (het Derde Boek), de kerk, de Doop, het Avondmaal, en de Overheid (het Vierde Boek). Deze opsomming laat zien hoe 'Calvijn-helemaal' aan het woord komt: strikt dogmatisch, ethisch, kerkelijk, practisch-persoonlijk, politiek. Wat Van 't Spijker m.n. weggelaten heeft noemt hij zelf de polemische apologetische gedeelten. Wat resteert is een boek uit één stuk gebleven, nog altijd indrukwekkend van gehalte en omvang.

Inleiding
In de derde plaats maak ik melding van de Inleiding die Van 't Spijker schrijft, niet maar op de Institutie, maar impliciet ook op Calvijn's hele theologie. Wat de auteur hier in een tiental bladzijden te berde brengt voert ons tot het brongebied van zijn theologie, tot het hartsgeheim van heel Calvijn's oeuvre. Het is eenvoudig gezegd dit: niet staat de Schrift ten dienste aan enig systeem, maar alle doordenking, rangschikking en dogmatische formulering zal vrucht van de Schrift zijn, neerslag van de gehoorde Openbaring. Calvijn bleef exegeet, horige van de Heilige Leer, die hem principieel niets anders was dan het Evangelie zelf. Ze is geen dor wetenschappelijk bedrijf, maar existentiële gedrevenheid die mikt op het hart. De uitlegger is uitzegger van de grote genade Gods, pastor van zielen, bruidswerver van de Bruidegom. Dat is het eigenaardige, en ook wel wat het unieke, van deze calvijnse 'dogmatiek': het betoog kan voortdurend 'zomaar' ongekunsteld, overgaan in prediking en pastoraat. Getuigt dat niet van een weldadige verstrengeling van wetenschappelijke bezinning en bewogen wervingskracht? Een eenheidsbesef om jaloers op te zijn! Het is zinvol dat Van 't Spijker er weer eens op wijst hoezeer Calvijn ook op dit vitale punt leerling van Luther was: het gaat in de theologie niet om beschouwingen over de vraag 'wát God is', maar om de werkelijkheid 'hóe God is', pro me, voor mij. Altijd en overal staat bij Calvijn de mens coram Deo. En immer is er sprake van een 'ineen' van Godskennis en zelfkennis. Dit geeft aan zijn werk een eigenaardig karakter. Het is het diep religieuze van de ervaring die kennis inhoudt, en van de kennis die experimenteel is'. Calvijns theologie is dan ook geen gesloten systeem, geen kant en klaar bouwwerk, maar een 'open' geloofsdenken. Dat zij open zou zijn 'naar de kant van God en naar de kant van mens en wereld' zoals Van 't Spijker schrijft, is dunkt me wat misverstandwekkend geformuleerd. Is het niet zuiverder om te spreken van openheid naar God en Zijn Woord? D.w.z. dat het Woord Gods permanent alle (ook dogmatische) mensenwoorden domineert, kritiseert en corrigeert.

Toelichting
Tenslotte – en ik denk: lest best! – laat Van 't Spijker al de 24 hoofstukken telkens voorafgaan door korte toeleidingen (plus belangrijke literatuursaanwijzingen!) die in even geconcentreerde als inzichtige vorm wegwijs maken in de zaken die aan de orde zijn. Het is een genot om in zo weinig woorden zoveel informatie, overzicht en doorzicht te ontvangen in de reformatorische theologie. De selectie van namen en begrippen achterin maakt het boek des te waardevoller en bruikbaarder. Waarmee ik maar zeggen wil: ieder die de Institutie nog niet heeft en kent late zich die door deze uitgave toegankelijk maken – 't smaakt naar meer! – en laten overal ook Institutiekenners aan de hand van deze boeiende gids te meer hun hart ophalen aan de rijkdom die er in verscholen ligt.
N.a.v. teksten uit de Institutie van Johannes Calvijn. Gekozen, vertaald en ingeleid door dr. W. van 't Spijker, serie Sleutelteksten. Uitg. Meinema, Delft 1987, 240 bladzijden, á ƒ 37,50.

A. de Reuver

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen