Dordt en de triomf der genade

Door de herdenking van het feit, dat het op 17 september 350 jaar geleden was dat de Statenvertaling aan de Staten Generaal werd aangeboden, heeft Dordrecht, met name de befaamde synode van 1618/1619 op bizondere wijze in het middelpunt van de belangstelling gestaan.
Afgelopen zaterdag woonden we de stijlvolle herdenking van de Statenvertaling bij in de fraai gerestaureerde Domkerk in Dordrecht. Wat is het op zich een feest om in zo'n eeuwenoude monumentale kerk, waar de geslachten als het ware op je neerzien, met zovelen bijeen te zijn, de Schriften te lezen, te zingen, te bidden. Met de restauratie is de Grote Kerk van Dordrecht weer één van de fraaiste kerken van ons land geworden, waar soberheid en stijl om de voorrang strijden, meer dan in die cathedralen, waar niet de kansel het eigeniijke centrum is.

Prof. dr. W. van 't Spijker, hoogleraar aan de Theologische Hogeschool van de Christelijke Gereformeerde Kerken, sprak over 'Kerkelijke en theologische aspecten in de Statenvertaling'. Hij slaagde erin om in kort bestek het wezenlijke waarom het bij de Statenvertaling ging doorzichtelijk te maken. Toen de synode van Dordt na een zorgvuldige bespreking de regels opstelde, die voor de vertalers als leidraad moesten dienen, stelde zij zich op een theologisch standpunt, waaraan de kwestie van de vertaling ondergeschikt werd gemaakt, aldus prof. Van 't Spijker. Ik citeer nu letterlijk: 'dit standpunt was, als ik het dogmatisch formuleer, dat van de woordelijke inspiratie van de Hebreeuwse en Griekse tekst van de bijbel… De manier van spreken in het Hebreeuws en in het Grieks moest behouden blijven in het Nederlands.' Bogerman zei ervan dat men in de kerk de 'eigen stem van God Zelf' zou kunnen horen. Een woord, dat verkeerd vertaald is, is niet Gods Woord. Van 't Spijker merkte op dat de Statenvertalers ervoor gekozen hebben het Nederlands te maken tot een voertuig voor het Hebreeuws en het Grieks en dat heeft zeer gewichtige gevolgen gehad voor het taaleigen, het 'koloriet' van de Statenvertaling. 'Zij heeft een wijding gekregen, die moderne oren bijna mystiek aandoet. De woorden en begrippen zijn herdoopt, herrijkt, hervormd of gereformeerd geworden'.

Prof. Van 't Spijker maakte ook duidelijk hoe de vertalers van de toenmalige 'nieuwe vetrtaling', waarvan de invoering best ook op problemen stuitte, gebruik hebben gemaakt van alle middelen, waarover zij beschikten om de tekst van de vertaling vast te stellen, zoals andere vertalingen, commentaren, woordenboeken, lexica, terwijl vooral de 'rabbijnse exegese' dikwijls werd geraadpleegd. Hij zegt: 'zo min als de gereformeerde auteurs uit de tijd van de Reformatie beschroomd waren om rabbijns materiaal te gebruiken, zo min hebben de Statenvertalers geaarzeld om bij de rabbijnen om raad te gaan… Wel is het ons duidelijk dat de geleerden, die zich in Leiden aan het werk hebben gezet, én zij die in een brede kring daaromheen bij het werk betrokken waren, zich gewacht hebben voor die "schromelijke ondankbaarheid, dat wij, terwijl God ons heeft toegerust met alle middelen en gaven, voor dit werk vereist, deze niettemin niet gebruiken (Bogerman ter synode). Integendeel, zij bedienden zich van het modernste materiaal waarover zij konden beschikken".

Gereformeerd
Intussen kwam Van 't Spijker ook tot de conclusie dat de Statenvertalers ons een gereformeerde Bijbel hebben geschonken. 'Men behoeft vertalingen én kanttekeningen van cruciale, leerstellig belangrijke uitspraken slechts na te gaan om zich daarvan te overtuigen. De stukken, die een rol hadden gespeeld op de synode en in het geding met de remonstranten, kan men zonder moeite in vertaling en toelichting terug vinden, ook al wachtte men zich ervoor om de naam van welke remonstrant ook maar te vermelden.

Een gereforméérde Bijbel, dat is gedurfd gezegd. Op de Dordtse synode ging het evenwel voluit om de gereformeerde zaak in Nederland, om dat wat de Reformatie uit de Schriften aan het licht had gebracht. Daarom ging het ten aanzien van de vertaling. Daarom ging het niet in het minst in het geding met de remonstranten.
Eerder vorige week had prof. Van 't Spijker daarover ook gesproken tijdens de jubileumsamenkomst van uitgeverij Den Hertog te Houten. Ook bij die gelegenheid stond Dordt centraal. Een boek over de synode werd aangeboden en een fraaie legpenning was vervaardigd als een getrouwe copie van de penning, die tegen het eind van de Dordtse Synode aan de buitenlandse afgevaardigden was uitgereikt 'tot eene memorie' (drs. K. Exalto schrijft over deze samenkomst nader in ons blad).
In zijn betoog stelde prof. Van 't Spijker toen dat het op de synode van Dordrecht, met name in het geding met de remonstranten, voluit om de genade ging. Daarvan leggen de acta van de synode getuigenis af. Daarvan leggen de artikelen tegen de remonstranten ook getuigenis af. Ook bij die gelegenheid kwam prof. Van 't Spijker tot een gedurfde stelling, namelijk dat de apostel Paulus dé grote voorloper van de reformatie is geweest, met name waar het gaat om de leer van de vrije genade. Tegelijk liet Van 't Spijker doorklinken dat het niet aanging de grote apostel op dezelfde hoogte te stellen als de reformatoren. Paulus was immers zelf middel in Gods hand om het Woord Gods te boek te stellen. Daarin was hij uniek. Maar hij had door inspiratie des Geestes de Schriftlijnen mogen uitzetten als het gaat om de genade.

Het zou wat merkwaardig zijn als een boekje zou verschijnen met de titel 'Was Paulus gereformeerd?' Toch is het niet zo vreemd deze gedachte hier te opperen want er zijn wel artikelen en publicaties verschenen, waarin het ging om de vraag of Abraham, of zelfs Adam, zoals ik recent in een kerkelijk blad las, gereformeerd was. Daarmee versmallen we de boodschap van bijbelheiligen en bijbelschrijvers intussen tot één concrete kerkelijke en theologische stroom in de geschiedenis. Ook hier geldt echter dat het Woord van God niet gebonden is, niet geclaimd kan worden door één kerkelijke en theologische richting.
Maar het omgekeerde is wel waar. Wat Paulus betreft mag met recht en reden gesteld worden dat de gereformeerde Reformatie paulinisch en daarin bijbels was. En dan is het duidelijk dat Paulus en Dordrecht dicht bij elkaar horen. De Romeinenbrief, die Paulus onder leiding des Geestes mocht schrijven, is vol van het getuigenis van de Geest over de genade voor goddelozen. Luther heeft van deze brief gezegd:
'Het kenmerkende van deze brief is te verwoesten en te ontwortelen en te verderven alle wijsheid en gerechtigheid van het vlees, hoe groot ze ook in de ogen van mensen en ook van onszelf zijn mogen, hoezeer ze ook uit het hart voortkomen en in oprechtheid bestaan; en de zonde aan te duiden hoezeer ze ook niet aanwezig is of aanwezig schijnt te zijn'.
In deze woorden van Luther wordt de remonstrant van alle tijden in zijn diepste kern geraakt. De reformatie heeft de verdorvenheid van de mens, het onbekwaam tot enig goed en geneigd tot alle kwaad zijn, met nadruk weer gesteld, vanuit de Schriften, tegenover allen die op welke wijze dan ook in de mens iets goeds, een aankopingspunt voor het heil, een vrije wil tot het goede hebben gezien. Maar juist tegen die achtergrond hebben ze de bijbelse leer van de genade doen oplichten. Het is God die de goddeloze rechtvaardigd om niet. Paulus zegt: 'En wij worden om niet gerechtvaardigd, uit Zijn genade door de verlossing, die in Christus Jezus is.' (Rom 3:24) Eerder zegt Paulus dan dat de gerechtigheid Gods geopenbaard is geworden zonder de werken der wet, namelijk door het geloof in Jezus Christus.

Het is opvallend dat telkens weer bij oplevingen in de kerkgeschiedenis de Romeinenbrief zo'n belangrijke rol heeft gespeeld. De leer van de genade is daarin immers zo heerlijk en rijk aanwezig. Maar telkens weer is in de loop der geschiedenis de leer der genade ook verduisterd. Paulus keert zich al scherp tegen de Galaten en voegt hen toe dat ze van de genade vervallen zijn. 'Christus is u ijdel geworden, die door de wet gerechtvaardigd wilt worden' (Gal. 5:4).
Het valt voor de mens van alle tijden niet mee op een plaats gezet te worden waar hij niet meer is dan goddeloze, onrechtvaardige, zondaar, onbekwaam tot enig goed, vleselijk, verkocht onder de zonde. Het is onze eer te na – en soms is dat ook onverhuld gezegd of geschreven –dat een Ander voor mij betalen moet. De mens is mondig en wenst te staan voor eigen zaak en rekening. De bedelaar aan de tróón der genade is nu niet direct het menstype dat de mens van nature vertrouwd is. En dáárom moest in de loop der kerkgeschiedenis de leer der genade telkens zo krachtig worden onderstreept en verdedigd. De mens is zondaar en alles wat er méér is is genade. Welnu, zo heeft Dordrecht in de lijn der gereformeerde reformatie op de bres gestaan voor de leer der vrije genade. Ze heeft de leer van Paulus hoog gehouden. 'Maar alzo wij zelf niet kunnen genoeg doen, en ons van de toorn Gods bevrijden, zo heeft God uit oneindige barmhartigheid Zijn eniggeboren Zoon ons tot een Borg gegeven, die, opdat Hij voor ons zou genoeg doen, voor ons of in onze plaats, zonde en vervloeking aan het kruis geworden is' (DL.II, 2).

Actueel
Juist omdat het in Dordt ging om de leer van de vrije genade is Dordt de tijden door actueel. Remonstrantisme duikt de eeuwen door op, telkens in ander gewaad. Remonstrantisme is dáár, waar de vrije wil van de mens tot het goede, zijn vermogen om te geloven wordt benadrukt en niet de volstrekte vrijmacht en overmacht des Geestes wordt geleerd. Remonstrantisme is ook daar waar de mens geestelijke gronden in zichzelf, in zijn wetsijver of zelfs in zijn zondebesef, wanneer dit gekoesterd wordt, heeft. Ook in het leerstuk der zonde kunnen we remonstrants worden, namelijk wanneer niet alleen als grond overblijft de borggerechtigheid van Christus. Luther sprak immers over gerechtigheid van het vlees 'hoezeer ze ook uit het hart voortkomen en in oprechtheid bestaan' kan. Ontdekkender kan het niet worden gezegd.
Wanneer de Dordtse vaderen vandaag nog eens konden rondkijken in kerk en theologie , hoezeer zouden ze dan niet allerwegen ontwaren de gronddwaling, die ze bij de remonstranten van hun dagen bloot legden, maar die nu veel vertakter en verfijnder zich manifesteert?

Als vandaag over remonstrantisme gesproken wordt wordt vaak gekeken in de richting van bepaalde evangelischen, waar de (vrije) geloofsbeslissing een sterke rol speelt. De arminians, zoals ze in de engelstalige wereld worden aangeduid, hebben zich echter veel breder genesteld in kerk en theologie. Ze zijn daar aanwezig waar aan enige hoedanigheid van de mens zulk een waarde wordt toegekend dat genade niet meer het één en het al is. Zo bezien huist de arminiaan in principe in ons aller bestaan in de wortel. De Dordtse Leerregels keren zich echter resoluut tegen allen, die zeggen dat 'genade en vrije wil gedeeltelijke oorzaken zijn, die samen het begin van de bekering werken. '
Als dan ook vandaag Dordt en de Leerregels van Dordt bij velen in zo slechte reuk staan mag gerust de vraag gesteld worden of daaraan ten diepste niet ten grondslag ligt de aversie tegen de vrije genade. Hoe maken we intussen de Leerregels nog weer doorzichtig voor deze tijd? Want de formuleringen zijn vaak van dien aard dat de verstaanbaarheid voor velen erdoor bemoeilijkt wordt. Willen we vandaag echter de leer van de Gereformeerde Kerk hier te lande eigentijds actueel maken dan zal het zaak zijn datgene wat Dordt ons naliet door te vertalen naar in eigentijdse bewoordingen. In Dordt heeft genade getriomfeerd. Dordt was gekenmerkt door de triomf der genade.

De bijeenkomsten in Houten en Dordrecht hielden wat mij betreft een duidelijk appèl in die richting in.

v. d. G.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen