Glasnost en de kerk in de Sowjetunie (2)

In het vorige artikel noemde ik al de talrijke vragen, die het proces van openheid (glasnost) in de Sowjetunie oproept. Eigenlijk weet niemand van alle deskundigen, hoe dit proces zal aflopen. De vernieuwingen van Gorbatsjov zullen zeker in de beginperiode niet direkt tot verbetering leiden. Een bevolking, die zeventig jaar lang is bevoogd en gewend is alleen op bevel te gehoorzamen, is niet van de éne dag op de andere om te vormen tot gemotiveerde arbeiders, die zelf initiatieven durven te nemen. De roep om meer efficiency en harder werken bedreigt velen, die een gemakkelijk leven leiden. Iemand schreef: 'In de tijd van Breznjev werd weinig werk verricht voor weinig loon, maar het kwam elke maand op tijd. Wie nu niet werkt, kan ook het weinige van toen vergeten'. Daar ligt één van de kernproblemen voor de nieuwe politiek van Gorbatsjov: hoe kan hij de mensen motiveren om harder en beter te werken? Lukt het hem niet om binnen afzienbare tijd daar successen mee te boeken, dan zou zijn carrière wel eens een abrupt einde kunnen vinden. Chroesjstjov, die eveneens een politiek van vernieuwing invoerde, werd onverwacht afgezet, toen zijn politiek geen vruchten bleek af te werpen. Gorbatsjov heeft al meerdere keren in zijn toespraken laten blijken, dat er weerstanden zijn tegen de huidige politiek. De tijd zal leren, of hij deze ook kan overwinnen en of dat een verbetering voor de kerk zal betekenen.

Vernieuwing niet altijd verbetering
We kunnen niet verwachten, dat de huidige vernieuwing ook automatisch een verbetering voor de positie van de kerk zal inhouden. De periode Chroesjstjov werd gekenmerkt door de vrijlating van dissidenten en een nieuwe openheid. In overleg met het westen werd naar ontspanning gestreefd. Maar tegelijk beleefde de kerk één van haar donkerste perioden en werden duizenden kerken gesloten. Grote aantallen voorgangers werden uit de gemeenten weggevoerd en het aantal kerken dat nog in gebruik was, is toen aanzienlijk gereduceerd. Iets dergelijks zou ook nu kunnen gebeuren. Om zijn orthodox-communistische beginselen te bewijzen, zou Gorbatsjov opnieuw naar het wapen van de christenvervolging kunnen grijpen. Iets dergelijks is tot heden niet gebeurd. Maar het tegendeel is ook nog niet gemeld.
Er zijn tekenen van hoop. Christengevangenen zijn vrijgelaten. In een interview heeft de voorzitter van de raad voor godsdienstzaken verklaard, dat in november alle christenen, die om het geloof gevangen zitten, zullen zijn vrijgelaten. De komende amnestie in de Sowjetunie betreft niet alle gevangenen, zodat afgewacht moet worden, of er werkelijk een massale vrijlating komt. Het zou een duidelijk teken van vernieuwing zijn, als het tot meer dan woorden komt. Bij de vorige vrijlating van gevangenen werd via Sacharov een lijst met namen gepubliceerd. Inmiddels is gebleken, dat niet iedereen is vrijgekomen. Sommige namen waren fout vermeld, anderen zijn onbekend. Nog niemand die veroordeeld was tot een werkkamp met streng regime, is vrijgekomen. Toch is er blijdschap over de vervroegde vrijlating van christenen, die onverwacht naar huis mochten terugkeren. Hoe labiel de situatie echter is, blijkt uit wat het hoofd van de politie tegen een predikant in Letland zei: 'We hebben je op hoog bevel hierheen gehaald en vrijgelaten, maar als er een bevel komt, dat je weer opgepakt moet worden, brengen we je zo weer terug'.
Opvallend is, dat het aantal arrestaties van christenen sterk is teruggelopen. Wel gaan de processen van sommige al gearresteerden gewoon door. Ook blijkt – uit mededelingen van de Verwantenraad – de behandeling van de niet-geregistreerde gemeenten niet veranderd te zijn. Nog altijd worden diensten verstoord en kerkgebouwen verwoest. Een verschil is, dat christenen nu sneller tot een boete veroordeeld worden dan vroeger. Dat maakt hun leven er echter niet makkelijker op.

Complex beeld
Al met al is het beeld van de huidige kerkelijke situatie complex. We kunnen nog geen duidelijke conclusie trekken. Ook de betrokkenen zelf weten er nog niet goed raad mee.
Metropoliet Juvenaly van de orthodoxe kerk verklaarde: 'de wetten over de godsdienst zijn goed; waar het op aankomt, is dat de wetten ook goed uitgevoerd worden'. Een andere woordvoerder verklaarde, dat er waarschijnlijk een nieuwe wetgeving op de godsdienst komt.
De positie van de leiding in de kerken maakt het beeld nog ingewikkelder. Zij zijn immers onder de huidige wetgeving gekozen. Voor sommigen betekent de handhaving van de status-quo een bevestiging van hun positie. Het is immers de vraag, of ze bij vrije verkiezingen binnen de kerk ook verkozen zouden worden. Er is voor hen dus een zeker belang bij het handhaven van de huidige toestand.
Bovendien is het de vraag, of Gorbatsjov zijn politiek kan doorvoeren. Met het voorbeeld van Chroesjtsjov voor ogen. zijn velen voorzichtig in hun uitlatingen. Wie nu te enthousiast reageert, zou dat later wel eens duur kunnen bekopen. Tenslotte moeten we ook bedenken, dat de kerk weinig mogelijkheden heeft om aan het proces van glasnost mee te doen. De media staan niet open voor de mening van de kerk. De kerken hebben nauwelijks gelegenheid zich in een eigen kerkblad te uiten over de huidige politieke vraagstukken. De oplaag van de kerkbladen is zo minimaal, dat zelfs niet voor elke gemeente meerdere exemplaren beschikbaar zijn. De meeste berichtgeving blijkt óf sterk aangepast, óf alleen voor het buitenland bestemd te zijn. Het meest recente voorbeeld daarvan is een nieuw tijdschrijft, dat ter gelegenheid van het duizendjarig bestaan van de kerk in Rusland is verschenen. Vrijwel de gehele oplage gaat naar het buitenland en de inhoud heeft weinig te maken met de zaken, waarmee de kerk werkelijk worstelt.
Waar op economisch gebied allerlei misstanden en hete hangijzers aan de orde komen in de media, blijft de godsdienst een onontgonnen terrein. Er is één gunstige ontwikkeling op te merken. Juist door de vraag naar eigen initiatief komt de mens als mens meer in de aandacht. Hij is niet langer 'de arbeider' of 'de communist', maar een mens, die denkend bezig is. Meer dan ooit komt de vraag aan de orde: waar kom ik vandaan en waar reis ik heen? Daarom zijn in de literatuur steeds meer religieuze elementen terug te vinden. Daar ligt voor de kerk een mogelijkheid om de mensen te bereiken met de boodschap van het evangelie. Maar ze zal dan ook werkelijk een boodschap voor de mensen moeten hebben. Met een verbaal bevestigen van de vredespolitiek worden geen mensen gewonnen. Nu we in toenemende mate berichten ontvangen over een religieus ontwaken van Rusland, is de verbreiding van het evangelie des te noodzakelijker.

Open brief
In een open brief hebben Gleb Jakunin (de orthodoxe priester, die al jarenlang strijdt voor meer vrijheid van godsdienst en daarom dikwijls veroordeeld is) en acht andere christenen opgeroepen tot een nieuw beleid van staat en kerk. Ze zeggen: 'Kan zo'n machtige staat als de onze dan de gelovigen niet alleen maar het recht geven hun geloof te belijden in de kerk, maar ook om naar het geloof te leven?' Ze vragen om opheffing van de verordening uit 1929, die alle aktiviteiten van de kerk buiten de eredienst verbiedt. In de brief wordt gewezen op het schrijnend tekort aan bijbels. Er wordt gevraagd om toestemming voor catechese en kringwerk. Men wijst op de vele verboden, die soms niet eens worden afgeleid uit bekende of geheime wetten, maar eenvoudig uit de algemene gang van zaken. Tenslotte roepen de christenen op, tekenen van goede wil te tonen. Ze noemen voorbeelden: a. de massale opening van kerken, b. vergroting van de oplage van de bijbel, c. herziening van de godsdienstwetten, d. ophouden van iedere vorm van druk op de kinderen die christenen willen zijn, e. toegang tot de massamedia voor de kerk, f. afschaffing van de registratieplicht. Verder wordt gevraagd om toestemming voor het openen van bibliotheken met christelijke lektuur en de mogelijkheid zieken te bezoeken. De brief eindigt met de constatering, dat niet alles tegelijk ingevoerd zal kunnen worden en dat de hervorming een moeizaam proces is. Dat geldt ook voor de kerk: 'Na zoveel jaren geketend, verstijfd en monddood te zijn geweest, moet zij a.h.w. opnieuw leren zich te bewegen en te spreken. …Alles, waar de kerk nu op zit te wachten en alles waarvoor zij moet strijden, kan, denken wij met slechts één enkel woord omschreven worden: erkenning'.
Die erkenning zou veel voor de Sowjetunie kunnen betekenen. Michael Bordeaux heeft terecht opgemerkt, dat Gorbatsjov door het opheffen van de druk op de kerk zich in één keer kan verzekeren van de steun van meer dan 50 miljoen onderdanen, die nu als christenen al de burgers zijn, die hun taak in de maatschappij het best uitvoeren. Of de glasnost tot deze ontwikkeling leiden zal, moet afgewacht worden. Er lijkt alle reden om pessimistisch te zijn. Maar een christen leeft in de hoop op de Heere, Die wonderen werkt. We mogen biddend grote dingen van Hem verwachten. Na duizend jaar christendom zou door Zijn kracht nieuw leven in het oude Rusland gewekt kunnen worden.

A. W. van der Plas, Urk

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen