Hoe schrijven we over Oost-Europa?

Bij de stichting De Ondergrondse Kerk verscheen onder de titel 'De Sowjet-holocaust' een boekje van Abraham Shifrin. Het beschrijft de toestanden in gevangenkampen in de Sowjet-unie en is een schokkend relaas, vol gruwelijke details. Al lezend, ontvangen we een schrijnend beeld van het leven in verschillende kampen, gevangenissen en psychiatrische inrichtingen. Shifrin besteedt daarbij ook aandacht aan het lot van vrouwen en kinderen, die gevangen gehouden worden. Hij wijst ons op het economische belang van de dwangarbeid in de Sowjetunie. Allerlei vuil of gevaarlijk werk wordt door gevangenen verricht. Een belangrijk deel van de produkten uit de kampen vindt via de export zijn weg naar het westen. Dat was allang bekend, maar het wordt nog eens extra duidelijk gemaakt. Juist dat extra wekt vragen op.

Overbelichting
Het boekje van Shifrin deed me denken aan een over belichte foto. Je ziet nog iets van de afbeelding, maar door teveel licht is alles wazig geworden. Slechts enkele lijnen vallen op. Shifrin noemt allerlei verschrikkingen, maar zet die niet in een bepaald kader. Zijn manier van onderzoek roept tevens de vraag op naar de juistheid van zijn gegevens. Het boekje geeft verslag van talrijke gesprekken met getuigen, die het allemaal zelf hebben meegemaakt. Meestal wordt alleen de naam of de voornaam van de betrokkene genoemd. Bekende dissidenten of gevangenen worden bijna niet vermeld. Documentatie van anderen vinden we nauwelijks in het boek terug. Er is toch wel meer onderzoek verricht naar de mensenrechtensituatie en de positie van gevangenen in de Sowjet-unie? Shifrin houdt het bij zijn eigen onderzoek, waarvan de objektiviteit me niet overtuigt. Er wordt in dit boekje met cijfers gegoocheld. Op basis van veronderstellingen komt Shifrin tot de conclusie, dat een gigantisch aantal gevangenen om geloof of geweten in de kampen leeft, of daar ter dood is gebracht. In vergelijking met bijvoorbeeld gegevens van het Engelse instituut Keston College zijn de cijfers van Shifrin astronomisch te noemen. Na enkele malen zijn manier van berekening te hebben gelezen, kom ik tot de conclusie, dat de cijfers die hij noemt op zijn minst twijfelachtig zijn. Het viel mij op, dat Shifrin geen cijfers of gegevens noemt die dateren van na 1980. Is er sindsdien niets gebeurd, of hebben we te maken met een oud boekje, dat nu in het Nederlands is verschenen? De uitgever vermeldt geen nadere gegevens, evenmin staat de naam van de vertaler, die in zijn vertaling wat Nederlands betreft menige steek laat vallen, in dit boekje vermeld.

Politieke toonzetting
Mijn voornaamste bezwaar tegen dit boekje is de politieke toonzetting van het geheel. Ik heb de indruk, dat de politieke doelstelling de keuze van gegevens en de presentatie daarvan sterk bepaald heeft. Met de gedachte: schilder het zo zwart mogelijk af, dan komt de boodschap tenminste over, is niemand echt gediend. In een begeleidende schrijven roept SDOK op tot een boycot van de Sowjet-unie. 'De regering van Zuid-Afrika behandelt haar burgers met respect'… 'Als Zuid-Afrika wordt geboycot moet het op zijn minst reëel worden geacht dat alle culturele en handelsbetrekkingen met dit meedogenloze en mensonterende dictatoriale regiem van de USSR worden verbroken.' In het voorwoord van het boekje wordt de USSR vergeleken met het Hitler-regime. De uitdrukking holocaust herinnert aan de verschrikkingen, die dit regiem de Joden in de Tweede Wereldoorlog aandeed. Afgezien van de vraag, of deze vergelijkingen juist zijn, blijft het een punt van overweging, wie door een dergelijke toonzetting geholpen worden? Komt het boekje de positie van gevangenen ten goede? Wekt het bij ons echt medeleven op en brengt het tot voorbede, zoals SDOK wil bereiken? Of werkt het integendeel alleen maar medelijden en verontwaardiging? Kortom, wordt de gevangenen die lijden om het geloof recht gedaan? Of zijn ze een middel geworden om een politiek doel te bereiken, namelijk de bestrijding van het communisme en dan met name het bewind in de Sowjet-Unie?

Hoe schrijven we?
Daarmee staan we voor de vraag, of we op elke manier over de christenen in de Sowjet-Unie kunnen schrijven, die in onze kraam te pas komt. Ik acht dit een groot gevaar. Er zijn in de loop der jaren talrijke gegevens bekend geworden over het lot van gevangenen in de Sowjet-Unie. Ik denk aan de publikaties van de Verwantenraad, van Keston College, Glaube in der 2. Welt en anderen. Dikwijls waren dat schokkende feiten. Maar ze stonden vrijwel altijd in een ander kader dan in het boekje van Shifrin. We hoorden over de kracht van het geloof over de moed die men putte uit het Woord van God. Ontroerende getuigenissen hebben ons bereikt, die ons een beeld geven van het leven in de kampen, maar altijd met de boodschap: ook daar werkt de Heere! Zulke getuigenissen wekken geen medelijden, maar medeleven. Ik heb nog geen oproep gelezen van de Verwantenraad – die toch geheel bij het lot van de gevangen familieleden betrokken is – om de overheid te bestrijden. Integendeel, men richt zich via open brieven tot de overheid en doet een beroep op de wet van de Sowjet-Unie. Juist die toon mis ik in het boek van Shifrin. Eigenlijk vind ik het een arm boek, waarmee we niet echt een goed inzicht ontvangen over het lijden van de broeders en zusters in het geloof. Juist daar mag het ons om begonnen zijn. Het anti-communisme wint het hier van de verbondenheid in Christus.
Daar komt nog bij, dat de gegevens twijfelachtig zijn. Ook dat acht ik een gevaar. Wanneer we schrijven over de positie van christenen in Oost-Europa, dienen onze gegevens te kloppen, anders kan onze eigenlijke bedoeling nooit goed tot uiting komen. We mogen geen onjuiste voorstelling van zaken geven, het gaat immers over broeders in de Heere. Daar worden wij niet wijzer van en de christenen in Oost-Europa zijn er niet mee geholpen. Laat de berichtgeving over het leven achter het IJzeren Gordijn betrouwbaar zijn, anders wordt de hulpverlening aan christenen daar geschaad. Momenteel zijn er al tekenen, dat velen Oost-Europa organisaties opnieuw met een zeker wantrouwen benaderen. Ze vragen zich af, wat waar en niet waar is in de publiciteit en of het vertrouwd is om aan een bepaalde organisatie steun te geven. Daarmee komt het werk ten dienste van de verdrukte kerk in gevaar. Overtrokken publiciteit, die niet op bewezen feiten berust, kan het goed werk, dat gedaan wordt, ernstig belemmeren. Tenslotte blijft de vraag over, wat Shifrin werkelijk bereikt met zijn boek. Hij wil schokken en wakker schudden. Maar op zijn wijze maakt hij de mensen in het Westen doof voor de stem van het getuigenis van christenen uit het Oosten. Dat kan toch nooit de bedoeling zijn van een dergelijk boek?
N.a.v. Abraham Shifrin, De Sowjet-holocaust, uitg. Stichting De Ondergrondse Kerk, Gorinchem 1987, 58 pag., ƒ 7,95.

A. W. van der Plas, Urk

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen