De woestijn als doorgang

Het volk Israël trok veertig jaar door de woestijn alvorens het in het beloofde land kwam. In die tijd was God met Zijn volk. Hij bracht het door de woestijn heen en deed het het land beërven, dat beloofd was. Als zodanig is deze geschiedenis uit de heilige historiebladen van de Schrift symbolisch voor het volk Gods, dat door alle tijden heen op weg is naar het land der belofte. Geen kalme vaart onderweg maar een ruwe tocht waarbij de hitte van de dag markerend is. De kerk des Heeren is meer kerk in strijd dan kerk in glorie geweest. Het kruis heeft ze vaak moeten dragen in navolging van de grote Kruisdrager. We kunnen ons zelfs afvragen of een kerk, die het kruis niet te dragen heeft, niet een van de wezenlijke kenmerken van de kerk mist.

We werden bij dit kruisdragen in alle scherpte en diepte bepaald toen we vorige week een kerkhistorische reis naar Franktijk ondernamen. Al voor de vijfde keer gingen we met elkaar op stap, onder de beproefde leiding, wat de kerkgeschiedenis betreft, van drs. K. Exalto. Nadat we in Oost Duitsland waren geweest en in Schotland (twee maal) en in Engeland werd nu het grote Frankrijk doorreisd. Het is geen sinecure om in één week al die plaatsen aan te doen die de geschiedenis der kerk hebben bepaald wat betreft het protestantisme. We waren in het land van Calvijn, althans in het land, waar hij geboren is en waar zijn geboortehuis (in Noyon) is omgevormd tot een museum.
Het is overigens tevens het land waar Calvijn geen vaste grond onder de voet kreeg. Genéve werd zijn uiteindelijke domicilie. Daarom moest de Frankrijkreis een aanvullende component hebben in een bezoek aan de stad waar Calvijn preekte (in de Sint Pierre) en waar hij doceerde. Wie ooit had gedacht dat drs. Exalto zijn hart geheel aan Luther had verpand weet na deze imponerende reis wel beter.
In Trouw schreef prof. dr. K. Runia deze zomer een artikel getiteld 'In de kerk van Calvijn maar niet bij Calvijn in de kerk'. Dat is kennelijk tekenend voor de inhoud van de godsdienstoefeningen, die thans in de grote Kerk van Genéve worden gehouden. Wat onze reis betreft gold echter dat we én in de kerk van Calvijn waren én bij Calvijn in de leer. Zo werd deze Frankrijkreis tot een groots gebeuren.

De woestijn
Ik keer echter terug tot de woestijn. Want daar waren we ook. In het uiterste zuiden van Frankrijk is het 'musée de desert', het museum van de woestijn. Waarom heeft het museum deze naam? Ik citeer uit een brochure, die daar verkrijgbaar is en die de achtergrond blootlegt.
'De woestijn, zo noemt men het uitzonderlijke heldendicht van de Hugenoten van Frankrijk die, een eeuw lang, in 't verborgene vervolgd levend, hun geloof en hun eredienst in stand gehouden hebben.
De Woestijn, dat betekende: buiten de steden en dorpen, in de grot, het ravijn, de verborgen plaatsen, waar de bijeenkomsten clandestien gehouden werden.
In 1685 had Lodewijk de Veertiende, door de herroeping van het Edict van Nantes (Edict dat in 1598 was uitgevaardigd door zijn voorvader Hendrik IV) de uitoefening van de protestantse eredienst verboden. De dominees werden in de gedwongen verbanning gedreven. De kerken werden vernield. Een hele serie koninklijke besluiten had, sinds 1661, de aanhangers van de 'zogenaamd Hervormde Godsdienst' uitgestoten uit de bedieningen die ze bekleedden. Meer dan een half miljoen protestanten zochten een toevlucht in het buitenland, in Zwitserland, in Duitsland, in Holland, in Engeland, in de Verenigde Staten en zelfs aan de Kaap de Goede Hoop' (…) 's Avonds, bij gesloten deuren, werd de eredienst gehouden in de gezinnen der Hugenoten, werd de Bijbel gelezen, werden halfluid de Psalmen gezongen en werd gebeden.
Zo nu en dan hield een predikant, op wiens hoofd een prijs was gezet, een bijeenkoms in het een of ander ravijn.'

Wie de geschiedenis der Hugenoten op zich laat inwerken kan geen treffender beeld voor ogen krijgen dan dat van de woestijn. Zelfs letterlijk is dat zo. Wie de afbeelding ziet in het genoemde museum van de prediker, die in de grotten staat waar hij de hoorders toespreekt, krijgt het beeld naar zich toe van de Sinai woestijn in Israël. Juist daar zijn woestijnen geen zandvlakten maar massieven van rotsblokken, met kloven en ravijnen. Een rotsblok was de kansel. Stenen waren de zetels der hoorders.

De Heere God bewaarde Zijn volk intussen in de woestijn ten tijde van de doortocht. Hij bewaarde Zijn volk, hoe zwaar ook gedecimeerd, ook in de woestijn van Zuid Frankrijk. In Aigues-Mortes, staat de Toren der Standvastigheid, standbeeld oor de Hugenotenvrouwen die staande leven en hun geloof beleden in het aangezicht van de kaken van de dood. De muren zijn een copie van de muren van Jeruzalem.

Indruk
Wat maakt nu tijdens zo'n reis het meeste indruk? Ieder heeft daarbij uiteraard zijn eigen gevoelens en overwegingen.
Men kan onder de indruk zijn van de kansel waarop Calvijn ooit stond, of van de stoel waarop hij zat. Dat zou rieken naar heiligenverering.
Men kan onder de indruk zijn van het auditorium in Genève. En dat is terecht. Dáár zaten de vele studenten aan de voeen van Calvijn. En zij zijn erop uitgetrokken om de 'nye leer' het volk te verkondigen. Vanuit het auditorium zijn wereldschokkende dingen op gang gebracht. Daar is de Reformatie theologisch gevormd, meer nog dan in Wittenberg. Daar, in Genève, is school gemaakt. Daar is het dogma der kerk geput uit de Schrift, zodat Calvijn er zijn Onderwijzing in de Christelijke Religie oftwel zijn Institutie kon schrijven. Daar zijn de bijbelcommentaren ontstaan, een reeks, die een indrukwekkend geheel vormt wanneer men alle delen in de boekenkast bijeen ziet.
Wie zou niet onder de indruk geraken wanneer hij ziet wat Calvijn in een leven van 55 jaren aan het papier heeft toevertrouwd? Hij is een man Gods geweest, die de Reformatie, met Luther begonnen, zó vlees en bloed heeft mogen geven, dat de ­echo ervan tot in onze tijd nawerkt. Nee, Calvijn was geen bijbelschrijver, dus ook niet canoniek. Hij was wél Bijbeluitlegger en daarin autenthiek.

Vraagt u mij wat op mij het meeste indruk heeft gemaakt – want van Calvijn ben ik de al járen onder de indruk – dan was het 'de zaal van het Bijbellezen ' in het museum van ­de Hugenoten. Deze stelt voor het lezen van de Bijbel in een keuken in de Cevennen, in gezinsverband. Dit toneel wordt op aangrijpende wijze weergegeven door in kleren uit die tijd gestoken wassen beelden. Grootvader leest de Bijbel, waarnaar het gezin eerbiedig luistert. Twee meisjes staan bij het raam op de uitkijk of er niet een indringer of spion aankomt.

De Hugenoten werden immers vanwege hun geloof vervolgd. Vijfduizend Hugenoten werden veroordeeld tot de galeien. Aan de muren van het museum is een lijst bevestigd met 2600 namen van mensen die tot de galeien veroordeeld waren.

Waarom maakte deze afbeelding van het keukentafereel op mij het meeste indruk? Wel, omdat de theologie van de Reformatie, de theologie van het Woord, ingang vond onder het eenvoudige volk. De theologie bleef niet in de studeerkamer naar werd geestelijk eigendom van de eenvoudigen, van de vromen. In het auditorium van Calvijn in Geneve greep één der medereizigers, deskundig op de toesten, de juiste snaar door in te zetten psalm 56:
'Ik roem in God ik prijs 't onfeilbaar Woord.
Ik heb het zelf uit Zijne mond gehoord'.
Die psalm kreeg in de keuken in de Cevennen vlees en bloed. Calvijns theologie was geen dorre, schoolse theologie, gespeend van het hartelijk geloof der eenvoudigen. Hij, de aristocraat, had door Gods genade het hart van het volk mogen bereiken. De Reformatie gaf immers het volk het Woord Gods in handen. Daarvan was het tafereel in het musée de desert een overtuigend symbool.

Ja, die keuken, dat was toch voor mij het hoogtepunt. De boeren uit de Cevennen zaten om zo te zeggen aan de voeten van Calvijn in het auditorium van Geneve. Maar ze hebben het geweten. Ze hebben hun geloof met de dood moeten bekopen. Maar ze hebben ook overwonnen. In Openbaring 23 staat dat wie in de gevangenis werpt zelf in de gevangenis wordt geworpen. Maar 'hier blijkt de lijdzaamheid en het geloof van de heiligen'.

En nu
Wat is er intussen van de heilige strijd der Hugenoten overgebleven? Er zijn hele streken in dit grote land waar de reformatie niet is geweest. Het is zelfs de vraag of Frankrijk zelf ooit gekerstend is geweest. Maar als het gekerstend is dan heeft het tot vandaag slechts de rudimenten ervan in het uitgeholde en vermolmde rooms katolicisme, inclusief de strijd der pausen in Avignon. Het protestantisme is slechts in de marge nog aanwezig, in een gebied namelijk dat van het zuiden naar het noorden de vorm van een Y heeft. Parijs ligt binnen de vorken van de Y, dus buiten de invloedssfeer van het protestantisme?

Deze week beleven we weer 31 oktober, de datum van de Reformatieherdenking. Is er van de Reformatie, tegenover het machtige Rome, niet weinig overgebleven? Integendeel. Genade is altijd groot. De rechtvaardiging van de goddeloze werkt de Heere God toch ook vandaag in enkelingen. Het was toch Luthers persoonlijke ontdekking, dat God hem rechtvaardigde door een persoonlijk geloof in Christus, in Hem ingelijfd. Daarom vieren we ook vandaag de Reformatie, omdat God goddelozen rechtvaardigt en toch ook nog samenbrengt in een gemeente. Luthers bekering was duidelijker dan die van Calvijn. Maar Calvijns scherpzinnige analyse van de Schrift leverde ons de kerk in haar reformatorische gestalte op. Daarom kunnen we én Luther én Calvijn niet missen.
Frankrijk is intussen dóór en dóór geseculariseerd. Men zou zich kunnen afvragen of er nog hoop is als men ziet op het schamele aantal kerkgangers in de gereformeerde kerken in Frankrijk. Maar God heeft enkelingen op het oog, ook in Frankrijk.
De geschiedenis kan daarom ook bemoedigend zijn. Zo althans heb ik het ervaren. Want toen God Zijn volk beproefde in de woestijn bemoedigde Hij het tegelijkertijd met de belofte van het beloofde land.

31 oktober heeft toch perspectief. Omdat het gaat om 'sola gratia' , alléén de genade.

v. d. G.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen