Religieus Nederland

We komen in Nederland maar niet zo gemakkelijk van ons christelijk verleden af. Hoe ontkerstend Nederland ook raakt, altijd weer duiken de ressentimenten over het verleden op, nemen schrijvers de pen op om nog eens in bedekte of openlijke termen afscheid te nemen van hun christelijke verleden. En telkens weer duiken stromingen op, die als religieuze alternatieven moeten dienen voor een teloor gaand verleden.

Den Uyl bijvoorbeeld moest na zijn dood toch nog religieus worden bijgezet. Op zondagmorgen zong hij – zo werd her en der geschreven – nog wel eens een psalm. Welke psalm kwam dan (overigens) het eerst in zijn gedachten? 'De Heer zal opstaan tot den strijd. Hij zal Zijn haters wijd en zijd, verjaagd, verstrooid doen vluchten'. Die psalm – aldus Martin van Amerongen in de NRC – paste nu eenmaal bij zijn strijdlustige aard. Zo bezien kwam een dikke streep te staan onder de psalmen als messiaanse strijdliederen. Maar al met al, de a-gnost Den Uyl wás zo on-christelijk nog niet. Willem Aantjes vergeleek hem in Hervormd Nederland zelfs met de grote lijder Job uit het Oude Testament. Over het gebruik van het Schriftwoord 'de rechtvaardige zal tot zegen zijn', in een nagedachtenis aan Den Uyl in Trouw, schreef ik al eerder. Nog even, en Den Uyl wordt nog posthuum als profeet zalig verklaard.
Maar neem nu verder de schrijver Gerard Reve, de man van het befaamde ezeltje, een schrijver die we bij voorkeur niet op de literatuurlijst willen zien voor de scholieren. Hij heeft dezer dagen een openhartig kijkje in zijn (homosexuele) leven gegeven in een paar uitvoerige radiogesprekken. Trouw meldde daarover dat Reve zich bekent als lid van de Evangelische Omroep. Hij luistert graag naar concerten en koorzang. En verder hebben ze bij de EO omlijnde opvattingen over homosexualiteit – dus ook de zijne – maar ze zullen hem er niet om het land uitzetten. Ditmaal was er geen sprake van satire bij deze omstreden auteur.

Alternatieve preken
De klap op de vuurpijl vormen de alternatieve preken in het Amsterdamse Paradiso, vroeger kerkgebouw van een vrije gemeente, nu een cultureel centrum. Met name de NRC besteedt er uitvoerig aandacht aan. De NRC besteedt de laatste tijd nogal eens meer uitspringende aandacht aan de nieuwe religiositeit die groeiende is. Ik weet niet of het daarom is dat men zélfs een zeer uitgebreid verhaal gaf over de Amsterdamse Noorderkerk (waar de 'bonders' hun kerkelijk tehuis hebben) onder de titel 'God vrezen aan de Prinsengracht'. Deze titel verdient de schoonheidsprijs niet en men kan zich afvragen waar de grens lag tussen waarheid en verdichting. Maar de aandacht was opvallend.
Maar dan nu Paradiso. Frits Groeneveld zegt ter inleiding op zijn verhaal, dat godsdienstigheid niet meetbaar is aan kerkelijke meelevendheid. Vandaag speelt zich veel 'Ondogmatische religiositeit' buiten de kerk af Augustinus heeft dan wel gezegd dat er buiten de kerk geen heil is maar volgens uitgeverij Ten Have, die 'zoveel religie in haar fonds stopt', 'bloeien vroomheid en spiritualiteit als nooit tevoren'. Niet op de traditionele manier van 'de zondagochtenddienst' maar waar mensen in kleine kring zich verdiepen in het Boek der boeken. En dan gewaagt hij van vijftien alternatieve preken, die de komende maanden gehouden worden in Paradiso. De organisatie ligt in handen van genoemde Martin van Amerongen, hoofdredacteur van het (volgens hem) principieelagnostische weekblad De Groene Amsterdammer en bij de leiding van Paradiso. Sprekers zijn mensen voor wie 'twijfel de grootste zekerheid' is maar 'die in een bepaalde spanningsvolle verhouding tot de bijbel zeggen te staan en mogelijk een heimelijk verlangen naar de bijbelse sprookjeswereld hebben'. Of ze zijn 'op een wat eigen manier zeer gelovige persoonlijkheden'. Wat dit laatste betreft moeten we dan kennelijk denken aan enkele liberale rabbijnen, die óók aan de 'prekenserie' meedoen. Verder doen mee intellectuelen van allerlei professie.

Niet de religie heeft afgedaan – aldus de NRC journalist – maar de God-is-dood-theologie. Er is een groeiende intense nieuwsgierigheid naar geestelijk leven.

Boodschap?
Hebben we aan die Paradisoverhalen, aan die Paradisopreken een boodschap? Het speelt zich allemaal ver van ons gereformeerde kerkelijke huis af. De wijze waarop men de Bijbel beschouwt en er mee omgaat spreekt boekdelen. Het gaat om de Bijbel als een cultureel document. Het Nederlands Dagblad haalde de volgende uitspraak van Van Amerongen, de initiatiefnemer aan: 'Het is in vooruitstrevende kring enige tijd de gewoonte geweest om de Bijbel, net als de monarchie, de parlementaire democratie en het Amerikaanse imperialisme te beschouwen als de bron van alle kwaad. Gelukkig beleven we thans een periode van ideologische normalisering, zodat wij de Bijbel weer in zijn juiste perspectief kunnen zien'. We zijn het dan ook volstrekt met het ND eens als gezegd, wordt dat zó geen eerherstel aan de Bijbel wordt gegeven.
Het lijkt allemaal op herlevende intellectuele belangstelling voor religie; zoals we in het algemeen weer toenemende belangstelling voor religie zien, blijkens verschijnselen als 'het zwarte gat' en herlevend occultisme. Maar hier gaat het dan om religie-met-de-bijbel. Nee, we zien bepaald nog geen voorgangers van gereformeerde signatuur, predikanten, die naar Schrift en belijdenis willen preken en spreken, in Paradiso voorgaan. Als er al ooit een dominee mag voorgaan dan iemand als de amsterdamse Nico ter Linden. Die hield namelijk al een toespaak over kerst in Paradiso en verkondigde toen de oude vrijzinnige ketterij dat het kerstevangelie 'wel waar maar niet echt gebeurd is'. Hij heeft zelfs beweerd dat, als hij nog eens in een nieuw leven terug zou keren, hij dan hoopte onkerkelijk te zijn.

Wij hebben aan deze boodschap geen boodschap en stellen dan ook nogal eens met nadruk vast, dat de mens van vandaag er ook geen boodschap aan hebben zal. Intussen zijn de amsterdamse diensten in de Westerkerk bij Ter Linden de drukst bezochte diensten (men spreekt zelfs van een rij wachtenden voor de ingang), terwijl dan overigens – wat het getalsmatige betref – de Noorderkerkgemeente en de Jeruzalemkerkgemeente een goede tweede plaats innemenen.
Maar om nóg één ding te noemen, in een interview met dr. J. van Oort – die vorig jaar op Augustinus promoveerde – meldde deze, dat onlangs in Paradiso lezingen werden gehouden over Augustinus, die door ongeveer vierhonderd jongeren werden bezocht.
Wat is er dan tóch aan de hand? Dat is een vraag, die ik me niet helemaal laat wegdringen door allerlei dogmatische en theologische overwegingen. Die bijeenkomsten in Paradiso hebben, afgaande op de berichten, een intellectualistische en verre van bijbelse inslag. Maar ergens zijn intellectuelen (hoewel bepaald niet allen) ook weer tot op zekere hoogte trendbepalend in onze samenleving. Ongetwijfeld zullen studenten uit allerlei achtergrond, ook de onze, gevoelig zijn voor dit nieuwe religieuze verschijnsel. Alleen al dáárom geef ik dit alles hier door, opdat we weten wat zich afspeelt in onze samenleving. De zuigkracht van de wereld is groot. Maar de zuigkracht van nieuwe religies zeker. En een nieuwe religie met de Bijbel kan ook de duivel op kousevoeten zijn.

Aanknopingspunten?
Toch blijft het verschijnsel van herlevende religieuze belangstelling mij bezig houden. Zouden er misschien toch nog aanknopingspunten zijn met de echte bijbelse religie? Zouden wij áán hen nog een boodschap hebben te brengen? Stel dat 'wij' eens gevraagd zouden worden in Paradiso te (s)preken, zouden we het kunnen? Die vraag laat me toch niet los. Met andere woorden: zouden wij in staat zijn op de moderne Areopagus te staan, zoals Paulus er ook stond, verkondigende de enige ware God? Ik denk terug aan de tijd dat professor dr. H. Jonker, toen nog ds. Jonker in Amsterdam voor een breed gehoor zijn passiestonden hield. Getuigenissen van Kruis en Opstanding. Zou men dat vandaag in Paradiso nog relevant achten? Er is sindsdien ook al weer zóveel veranderd in Amsterdam.

Ik denk nu even terug aan de predikantenvergadering van de Gereformeerde Bond. Daar ging het onder andere over 'het smalle spoor' waarop we als gereformeerde belijders in de Hervormde Kerk gaan. Met het smalle spoor wordt bedoeld het spoor van Schrift en belijdenis. Daarin ligt ook onze religie verankerd. Het bevindelijke leven is ook te omschrijven als de religie van onze belijdenis. Betekent het dat dit smalle spoor – smal vanwege ons Schriftgeloof en onze confessionele gebondenheid – ons ontoegankelijk maakt voor het gaan van wegen naar de moderne, ook de intellectueel-moderne mens van vandaag? Dan zouden we bezig zijn ons talent in een zweetdoek te bewaren. Dan wordt het zout smakeloos. Het zout mag echter niet in het zoutvat blijven maar moet er uit.
Jaren gelden, zo herinner ik me, heeft dr. A. A. Spijkerboer eens gezegd dat juist de gereformeerde religie de aanknopingspunten in zich heeft voor het onbestemde verlangen van wat toen de hippie-wereld kenmerkte. Zoiets lijkt wat op een bevlogen spelen met gedachten. Maar zou die mogelijkheid er dan in het geheel niet zijn? Hoe zou er dan nu een boodschap kunnen zijn vanaf het smalle spoor naar de Paradiso wereld in de meest brede zin van het woord?

De enige Weg
In Paradiso preken mensen voor wie twijfel de enige zekerheid is. Hoe op die twijfel in te spelen? Wie daar aankomt met de gedachte dat het Boek der boeken het onfeilbare Woord van God is kan bij voorbaat op z'n zachtst gezegd op ferme tegenstand, misschien wel meewarigheid rekenen. Dogmatische stellingnamen zullen het daar zeker niet doen. Maar wie uit het onfeilbare en betrouwbare Woord van God de stem des Heeren, de stem ook van de Goede Herder heeft gehoord zal er ook op de Areopagus van onze tijd niet van kunnen zwijgen. Achter Paradiso zie ik dan de duizenden en tienduizenden twijfelaars, die geen been meer hebben om op te staan. Zouden we nog woorden uit het Woord vinden om hen grond onder de voeten te geven? Elke zelfverzekerdheid lijdt hier schipbreuk. Maar de Schrift kent toch een hogere zekerheid, ook voor diegenen, die er niet bij kunnen?
Aanvankelijk was Paulus erop uit om mensen die van 'die weg' waren naar het leven te staan (Hand. 9). Maar na zijn bekering sprak hij met de intellectuelen van zijn tijd over de Weg. De filosofen dachten dat hij een verkondiger van vreemde goden was. Maar hij verkondigde niet meer en niet minder dan 'Jezus en de Opstanding'. Zouden de filosofen en culturelen in Paradiso en in de wereld er omheen daar ook nog oor voor hebben?
Vanaf het smalle spoor preken we vandaag ook de éne Weg, de enige Weg. Maar alleen zo komen ook vandaag mensen op de smalle weg, die ten leven leidt. Dat zal ook in Paradiso vandaag een ergerniswekkende boodschap zijn. Daarom zal men de predking van die weg er wel niet toelaten. Maar waarom zou daar waar de Bijbel open ligt, ook al is het onder de vooronderstelling dat het een cultuurmomument is, dé Weg niet vanuit het Boek zelf ontsloten worden?

v. d. G.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen