Zalig zijn de vreedzamen

Als er één bijbelgedeelte in de loop der tijden verhaspeld is geworden of ter discussie heeft gestaan dan is het wel de Bergrede (Mattheüs 5-7, Lucas 6 : 20-49). Zó zelfs dat wel gesproken is van Bergredechristendom, waarmee dan stromingen worden aangeduid die de Bergrede als uitgangspunt voor hun christen-zijn hebben genomen. Zo rekent men ertoe de Waldenzen in de Middeleeuwen, de Wederdopers in de reformatietijd maar verder ook allerlei radicale stromingen in de nieuwere tijd. Prof. dr. G. Brillenburg Wurth typeert het Bergredechristendom als 'een reactie op een eenzijdige genadeverkondiging in de kerk en op de daarmee menigmaal gepaard gaande vervlakking en verwereldlijking van het christelijke leven en de christelijke levenspraktijk.' Gewoonlijk, aldus ook Wurth, verviel men dan zelf vaak tot een andere eenzijdigheid, zodat er van de genadeprediking weinig overbleef en de Bergrede in sterk moralistische geest werd geïnterpreteerd.
Feit is dat pacifisten, politiek-radikalen en idealisten van allerlei slag op deze wijze vaak de Bergrede hebben geannexeerd en in eigen richting geïnterpreteerd. Met name de Reformatoren hebben zich tegen het toen al bekende Bergredechristendom scherp gekeerd. Maar intussen is de reactie daarop in de kerken heel vaak geweest dat de Bergrede bleef liggen, onvoldoende aandacht kreeg. Er is een soort koudwatervrees om de Bergrede ter hand te nemen. Ooit vertelde me een jong predikant dat hij het niet waagde om uit de Bergrede te preken omdat hij vreesde een bepaald stempel opgedrukt te krijgen. De Bergrede zou zijn voor politiek linkse mensen.

De Bergrede staat echter gewoon in de Bijbel en bevat toch bepaald ook lijnen voor het concrete leven, voor de praktijk van het menselijke (christelijke) handelen. Het is niet goed als een bepaald gedeelte van de Schrift (uit reactie) systematisch gemeden wordt of systematisch vergeestelijkt wordt. Er is iets mis als de gedachte leeft dat nadruk op de praktijk van het menselijk handelen niet geestelijk genoeg is, zodat Schriftgedeelten, die op de praktijk van het leven gericht zijn, moeten worden vergeestelijkt. Calvijn ging in ieder geval die weg niet. Telkens weer als men Calvijns Bijbelcommentaar ter hand neem valt het op hoe serieus hij de levenspraktijk neemt en hoe nauwgezet hij de Schrift zelf laat spreken, óók waar het de gerichtheid van de Schrift op het aardse leven betreft.

De vreedzamen
Bij de behandeling van de Bergrede komt bij Calvijn uiteraard ook helemaal het geestelijke leven mee, namelijk waar de tekst zelf daar aanleiding toe geeft. Maar dat geestelijke leven heeft ook een praktische component. Bij de tekst 'zalig zijn de vreedzamen' zegt Calvijn dat met vreedzamen bedoeld zijn diegenen, die niet alleen tweedracht verafschuwen maar die zich ook beijveren om twisten, bij anderen gerezen, bij te leggen: 'die bij allen de vrede trachten te bewerken en alle oorzaken van haat en wrok pogen weg te nemen.' Als mensen bij conflicten trachten te bemiddelen lopen ze intussen – aldus Calvijn – de kans door beide partijen miskend te worden. 'Opdat wij derhalve ons niet aan de gunst der mensen hechten zouden, beveelt Christus ons op het oordeel van Zijn Vader te zien, die, een God des vredes zijnde, ons voor Zijn kinderen aanziet als wij naar de vrede staan, al is het ook dat ons streven geen genade in de ogen der mensen vindt.'

Het is duidelijk dat passages als deze in de Bergrede ter lering en ook ter opscherping van de liefde in de gemeente zijn. Christenen zijn als het goed is vreedzamen, vredestichters. Er is iets mis wanneer christenen in de gemeente als ruziemakers hun weg gaan of als ambtsdragers altijd weer twist en tweedracht zaaien of oproepen in de kerkeraad. Toch denk ik dat we een stap verder mogen gaan. Calvijn spreekt erover dat vrede stichten ook betekent 'alle oorzaken van haat en wrok pogen weg te riemen'.

Brandhaarden
Ligt hier ook niet de vraag voor de hand hoe de kérk zich opstelt als het gaat om oorzaken van brandhaarden in de samenleving?

Me dunkt dat ik er het beste aan doe dit met een tweetal voorbeelden te verduidelijken.
Allereerst noem ik dan de brandhaard in het Midden Oosten. Al eerder schreef ik dat allereerst de oorzaak van de onrust in het Midden Oosten gezocht moet worden bij de arabische leiders, die in 1948 niet bewilligden in een verdelingsplan voor het Midden Oosten, zodat er geen oplossing kwam voor het palestijnse volk. Israël krijgt nu de zwarte Piet van de problematiek toegespeeld maar blijft intussen ook allerminst brandschoon als het om de bejegening gaat van hen, die de dupe werden van hun leiders. Maar welke rol spelen de kérken in het Midden Oosten daarbij? Pogen die de oorzaak van haat en wrok weg te nemen? Integendeel. Onder de arabische christenen leeft heel sterk de vervangingsgedachte, namelijk dat de kerk in de plaats van Israël is gekomen. Nu kan men zeggen dat die gedachte ook in de westerse theologie lange tijd dominerend is geweest en ook vandaag nog steeds opgeld maakt. Maar in het Midden Oosten heeft die theologische opstelling directe politieke conseqenties. Een palestijns leider legde de tekst 'Mijn Koninkrijk is niet van deze wereld' uit in de zin dat dit betekende: de Joden horen niet in dit land. Hij bedoelde daarmee dat het Koninkrijk Gods louter geestelijk van aard is en dus met de aarde niets te maken heeft. Dús is er géén landsbelofte voor Israël. Het volk Israël heeft zijn roeping in de geschiedenis vervuld door de Messias Jezus voort te brengen. Toen men zelf Jezus niet als de Messias aanvaardde werd het verstrooid onder de volkeren. Zelfs de roeping nog een volk te zijn hield op, zo redereren andere arabische theologen verder. Er zijn niet of nauwelijks christenen in het Midden Oosten, die Romeinen 9-11 met andere ogen zijn gaan lezen en die hebben ontdekt dat Gods bedoelingen met Israël niet voorbij zijn.
De praktijk is nu dat de arabische christenen (kerken) helemaal aan de kant staan van het arabisch nationalisme, van de arabische eenheid. Een koptisch theoloog schreef zelfs: 'mijn godsdienst is christelijk, mijn nationaliteit is islam'. Dat betekent dat de kerken in het Midden Oosten grosso modo grote sympathie koesteren voor de PLO en derhalve Israël het recht op het land betwisten. Als het dan ook gaat om de vraag hoe de kerken daar, in de brandhaard van het Midden Oosten, vredestichter zullen zijn dan gaat het niet in de eerste plaats om de vraag wat ze nu concreet tot verzoening en het indammen van de twisten kunnen bijdragen. Wanneer de twisten immers hoog oplaaien wordt meestal de storm geoogst van de wind, die is gezaaid. De vraag is echter wél of de kerken op langere termijn erin zullen slagen om een eigen plaats in de islamitische wereld in te nemen, die uiteindelijk vredestichtend kan zijn, omdat de wortels van de haat worden weggenomen.

In het Westen, met name ook in Nederland is vanuit de kerken in de naoorlogse jaren een dialoog op gang gebracht met Israël. Daarin is veel tijd en energie geïnvesteerd. Er is echter geen dialoog tot stand gebracht met de kerken aldaar, gericht op bezinning ten aanzien van de plaats, die Israël in de Schrift, met name ook in het Nieuwe Testament inneemt en op de consequenties, die dat zal hebben voor de verhouding tussen de volkeren in het Midden Oosten. Juist de kerk zou moeten tonen wat het betekent vreedzaam, vredestichtend te zijn, in het bestrijden van de oorzaken van wrok. Nu hebben de kerken in het Midden Oosten mede schuld aan de wrok en de twist van de arabische volkeren ten opzichte van Israël.

Ik noem een tweede voorbeeld, namelijk Zuid-Arika. Ook daar is sprake van een brandhaard in de wereld. Ik heb er geen behoefte aan de complexe situatie daar politiek te versimpelen. Maar we zien dat momemteel de Zuidafrikaanse Weerstandsbeweging fors veld wint. Deze beweging is niet minder dan een fanatieke, fascistische club, die meerwaardigheid van het blanke ras boven het zwarte verkondigt op grond van pigment. We moeten daarbij dan niet vergeten, dat het hier gaat om een diep in de Zuidafrikaanse samenleving gewortelde gedachte, die nog niet zo lang geleden door Zuidafrikaanse theologen ferm theologisch werd onderbouwd. Vandaag baseert men de apartheidspolitiek op praktische gronden maar de overheersing van blank over zwart is nog steeds onbetwist aanwezig. Ook hier mag de vraag worden gesteld hoe de kerk zelf vredestichtend bezig zal zijn in die complexe situatie. Ook dáár zal bij opvlammen van de conflichten niet diréct een mogelijkheid voor de kerk aanwezig zijn om bemiddelend op te treden. Het gaat ook daar dan gewoon hard tegen hard. Maar wat léért de kerk intussen? Als in het verleden de meerwaarde van blank over zwart officieel werd geleerd en als deze gedachte vandaag weer ter uiterst rechter zijde fel ideologisch oplaait wat zal dan het officiële getuigenis van de kerk vandaag zijn?
Blijft de kerk daar mede wrok en haat voeden of zal ze alles pogen in het werk te stellen om wrok en haat te doen verdwijnen? Zal het rapport Kerk en Samenleving van de blanke Nederduitsch Gereformeerde Kerk een aanzet tot vredestichting zijn? Het is niet om het even wat de kerk verkondigt. Op langere termijn zijn óf de negatieve of de positieve resultaten zichtbaar.

We verwerpen een politieke prediking, dat wil zeggen een prediking waarbij de kerk op de stoel van de politcus gaat zitten. En het evangelie wordt verpolitiseerd. In kerk en politiek is sprake van een van elkaar onderscheiden ambt. Maar wat een kerk leert heeft invloed in de samenleving. Het nationaal socialisme is in Duitsland niet zo maar uit de lucht komen vallen. En toen het zich manifesteerde was het voor de kerk zaak om houding daartegenover te bepalen. Dat is ook metterdaad in de Tweede Wereldoorlog geschied, hetzij positief, hetzij negatief.

Klippen
Het is de eenzijdigheid van het Bergredechristendom dat het van de Bergrede een politiek of maatschappelijk program heeft gemaakt. En intussen verspeelde men de prediking der genade. Het is evenwel ook een manco wanneer de praktische gerichtheid van de Bergrede (in de praktijk der godzaligheid én in de kerkelijke praxis) op de achtergrond raakt omdat alleen de tonen van de genade worden aangeslagen. Er is hier sprake van de befaamde Scylla en Charibdis, waartussen koers moet worden bepaald.

Wat de kerk verkondigt wordt vroeg of laat zichtbaar onder de mensen. Dat geldt zeker als ongemerkt ideologieën insluipen of als bepaalde elementen van het Woord Gods verzwegen gaan worden. Ook de kerk kan in haar getuigenis wrok en haat voeden of tegengaan. De voorbeelden ervan zijn in de geschiedenis voor het grijpen. Zelfs is het zo dat afzijdigheid in een bepaalde problematiek óók stellingname kan betekenen of op langere termijn toch consequenties blijkt te hebben als het gaat om de weerbaarheid tegen concrete machten.
Brillenburg Wurth zegt in zijn beschouwingen over de Bergrede bijvoorbeeld dat de wijze waarop in de Lutherse wereld stelling is genomen tegen het Bergredechristendom, zodat men de tweerijkenleer is gaan aanhangen, bepalend is geweest voor de afstand tussen ethiek en politiek bij Bismarck voor de Tweede Wereldoorlog.
Het Bergredechristendom kan de toets van de integrale bijbelse norm niet doorstaan. Maar een christendom, dat de Bergrede niet ernstig neemt ook als het gaat om het stichten van vrede, mist ook wezenlijke bijbelse dimensies.
Tegen de revolutie het Evangelie, zei Groen van Prinsterer. Daarmee is een program gegeven tegen alle doperse, dweperige stromingen. Maar daarmee bedoelde hij niet te zeggen dat het Evangelie geen consequenties had als het ging om het recht, maar uitsluitend in onderworpenheid aan het goddelijk recht.
De Bergrede is een goudmijn, die we tot schade van kerk en wereld uitsluitend aan het Bergredechristendom laten. Het gaat om het totale Woord Gods.

v. d. G.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen