De impasse van de Gereformeerde Oecumenische Synode (II)

Zoals we in de eerste aflevering van onze impressies over de GOS in Harare al schreven zou op de laatste dagen van deze internationale synode de kwestie van de apartheid alsook de situatie binnen de Gereformeerde Kerken in Nederland heel wat stof doen opwaaien. Wanneer het beraad op de apartheid uit zou lopen op een veroordeling van de blanke NG Kerk in Zuid-Afrika zou deze kerk (één van de grote drie) wel eens kunnen besluiten om af te gaan haken van de GOS. En wat de Gereformeerde Kerken betreft was het de vraag of de GOS zélf deze kerken zou verzoeken om op te stappen.
Het liep allemaal net iets anders dan verwacht werd. Het slotberaad heb ik niet meer meegemaakt maar uit wat ik zelf nog wel meemaakte en wat mij later werd aangereikt geeft ik hiervan de volgende impressie.

Apartheid
In de commissie, die zich met de kwestie van de apartheid had bezig gehouden, had het een week lang geducht gestormd. Er was weliswaar min of meer overeenstemming als het er om ging dat apartheid moest worden afgewezen en dus afgeschaft. Maar verder dan een vrij radicaal meerderheidsstuk en twee gematigde(r) minderheidsstukken kwam men niet.
In het meerderheidsstuk werd de GOS gevraagd een oproep te doen 'aan regeringen van democratische landen in het Westen om te interveniëren in Zuid-Afrika'. Een belangrijk deel van de synodeleden achtte dit een veel te politiek stuk. In de minderheidsrapporten werd weliswaar de apartheid afgewezen maar ging men minder ver met het trekken van politieke consequenties daaruit. De tegenstellingen hadden betrekking op de wijze waarop de overheid in Zuid-Afrika tegemoet moet worden getreden en op de vraag of afwijzing van de apartheid tot status confessionis moet worden verheven (staat van belijden). Wat dit laatste betreft, in Belhare is enige tijd geleden een belijdenis dienaangaande aangenomen door daar vertegenwoordigde kerken, o.a. uit Zuid-Afrika. Is afwijzing van de apartheid 'status confessionis' dan moet apartheid zélf als ketterij worden aangemerkt en als zodanig worden afgewezen. Dat laatste heeft b.v. de WARC gedaan.
Prof. dr. J. A. Heyns, de voorzitter van de synode van de blanke NG Kerk in Zuid-Afrika, wees er ter vergadering op dat de wereld onvoldoende nota had genomen van de koerswijziging van zijn kerk, zoals blijkt uit de nota Kerk en Samenleving, die enige tijd geleden in zijn kerk werd aangenomen en die intussen leidde tot een scheuring in de NG-gelederen. Hij erkende de schuld, die de NG Kerk vanuit het verleden heeft, doordat ze de apartheid mede droeg en zelfs bijbels rechtvaardigde. 'De apartheid heeft veel leed veroorzaakt', zei hij. In een toespraak bij de opening van de GOS had dr. P. Schrotenboer, de scheidende secretaris-generaal van de GOS, de blanke NG Kerk al geprezen om de zelfkritiek, waarvan ze de laatste tijd blijkt geeft. De afgevaardigde van de Gereformeerde Kerken in Nederland, die altijd spreekbuis is voor deze kerken als het om de apartheid gaat, t.w. dr. A. Kruyswijk, zei dat het ons Europeanen pastegematigd te zijn in ons oordeel over Zuid-Afrika.

Uit alles bleek intussen dat, als het op een stemming zou aankomen, de impasse met betrekking tot dit vraagstuk compleet zou zijn. Daarom was de afloop onverwacht, verrassend, 'dramatisch' is zelfs gezegd, maar dan bedoeld in 'positieve' zin. De dissident ds. Nico Smit, die als blank predikant enige tijd geleden toetrad tot de zwarte NG Kerk in Zuid-Afrika, en zich één en ander maal op de synode deed kennen als een scherp bestrijder van de apartheid, deed een voorstel om niet over de voorliggende stukken te stemmen maar als GOS een oproep te doen aan alle kerken in Zuid-Afrika om te komen tot een brede consultatie van de kerken aldaar, zoals ooit een keer gebeurde in Cottesloe, op verzoek van de Wereldraad van Kerken.
Dit voorstel werd met algemene stemmen aangenomen, nadat het ook de volle steun van prof. dr. J. A. Heyns had gekregen. Hij noemde het voorstel een gebedsverhoring. Met dit besluit kon intussen de blanke Zuidafrikaanse NG Kerk verder leven in de GOS. Aan deze zijde was een breuk voorkomen.
Inmiddels is vanuit Zuid-Afrika zelf al een kritische reactie verschenen op dit GOS besluit, n.l. van de zijde van de zogeheten Belijdende Kring. Het besluit werd een overwinning voor de NG kerk genoemd. Men zag niets in de voorgestelde consultatie. De tijd zal leren wat ervan terecht komt.

De Gereformeerde Kerken
Wat zou er verder gebeuren ten aanzien van de Gereformeerde Kerken? Ook hier was sprake van een meerderheidsvoorstel en een minderheidsstuk. Het meerderheidsstuk (mede ondertekend door de Chr. Gereformeerden, prof. dr. W. H. Velema en ds J. Westerink) bevatte een oproep aan de Gereformeerde Kerken om uit de GOS te treden als deze kerken niet bereid zouden zijn terug te komen van de ingeslagen weg ten aanzien van homofilie (aanvaarding van homosexuele praxis) en ten aanzien van het Schriftgezag (het zogeheten relationele waarheidsbegrip). Ter vergadering heeft ds. Westerink in dit verband gezegd, dat de Gereformeerde Kerken 'een weg ten dode gaan'.
In de minderheidsnotitie, mede ondertekend door ds. E. Overeem, praeses van de synode van de Gereformeerde Kerken, werden eveneens de Gereformeerde Kerken onder kritiek gesteld ten aanzien van de standpunten inzake homofilie en het Schriftgezag, zonder dat evenwel werd opgeroepen met de GOS te breken. Prof. dr. J. A. Heyns zei ter vergadering dat weliswaar de ontwikkelingen in de Gereformeerde Kerken ernstig waren maar dat er ook hoop mocht zijn op bekering, zoals zijn kerk in Zuid-Afrika zich had bekeerd met betrekking tot de apartheid. En hiermee sloot de gereformeerde kerkenfamilie, die aan de wieg van de GOS had gestaan, zich aaneen. Uiteindelijk werd het minderheidsrapport aangenomen (met 30 tegen 24 stemmen). Dat betekent dat de delegatie van de Gereformeerde Kerken opnieuw een boodschap meeneemt naar huis, n.l. een verzoek om de standpunten ten aanzien van homofilie en het Schriftgezag er nog eens op na te zien. Maar ook de Gereformeerde Kerken kunnen weer vier jaar verder in de GOS (voortaan GOR geheten).
Na deze besluitvorming stapten de christelijke gereformeerde gedelegeerden op, evenals de vertegenwoordigers van de OPC in Canada. Op een persconferentie hebben ze hun besluit om het lidmaatschap (in afwachting van een definitief besluit van hun synode) op te schorten, toegelicht. Verder zullen, naar het zich laat aanzien, nu ook de Dopperkerk van Zuid-Afrika en de Reformed Church van Nieuw Zeeland uit de GOS treden. Al eerder hebben de afgelopen jaren een zestal kerken met de GOS gebroken. Wat Nederland betreft zullen derhalve alleen de Gereformeerde Kerken in de GOS overblijven.

Evaluatie
Ik sluit deze impressie af met een aantal evaluerende opmerkingen.
1. Het vorige stuk sloot ik af met de opmerking dat het bijwonen van de GOS op zich een boeiende zaak is, vanwege de, vele ontmoetingen en om wat er zich af speelt. Maar verder gaat er van de GOS als zodanig geen enkel geestelijk inspirerende uitstraling (meer) uit. Als ik het eens scherp mag zeggen: het lijkt er veel op dat men bijeen is om de agenda voor de volgende vergadering vast te stellen om dan opnieuw te bezien welke kerken er nog bij kunnen (zullen) behoren.
2. Als de GOS een internationaal gereformeerd platform wil zijn slaagt ze er naar de wereld toen alleen nog maar in om grote verdeeldheid en machteloosheid ten toon te spreiden. Er gaat geen positieve sprake van uit naar een wereld toe, die ten dode wankelt. Integendeel, de jammerlijke verdeeldheid van de gereformeerde wereld ligt op straat.
3. Intussen blijkt uit alles zonneklaar hoe inhoudelijk verdeeld de gereformeerde wereld, ook internationaal gezien, in feite ook is. Dat is al gebleken bij de opening toen gedelegeerden weigerden aan het gezamenlijk avondmaal deel te nemen. Dat het GOS lichaam toch bijeen gebleven is, is meer een kwestie van diplomatie geweest dan dat er sprake was van echte verbondenheid. Daarvoor liep men ten aanzien van de meest essentiële zaken toch te veel uiteen, zonder de verschilpunten overigens echt inhoudelijk te bespreken.
4. De vraag laat zich niet onderdrukken wat de Gereformeerde Kerken in feite beweegt om zo hartstochtelijk te persisteren bij het lidmaatschap van dit internationale gereformeerde gezelschap. De ontwikkelingen in de Gereformeerde Kerken zijn de laatste tientallen jaren in snel tempo van-de-belijdenis-af geweest, terwijl de grondslag van de (nieuwe) GOR veel stringenter is dan men zelf in Nederland met 'dynamische binding' aan de belijdenis nog waar kan maken.
Is het prestige dat de Gereformeerde Kerken zo graag in de GOS willen blijven? Men is tenslotte medeoprichter.
Is het de drang om andere kerken, met name in de derde wereldlanden mee te krijgen in hun eigen moderne ontwikkelingen of aan zich te binden?
Is het de vastberaden wil om ook de nieuwe ontwikkelingen te blijven tooien met de naam gereformeerd? Wat Nederland betreft zal het gereformeerde in de GOS nog slechts door de Geref. kerken worden bepaald. Hoe gereformeerd is dan gereformeerd?
5. In veel opzichten heeft de GOS meer weg van een politieke lobby dan van een lichaam waarin kerken worstelen om de vraag hoe in deze tijd belijdende kerk te zijn. Die worsteling is er natuurlijk wel maar dan meer om de afwijkingen bij elkaar onder de loep te nemen (hoe nodig dat ook is) dan om samen getuigenis te geven van de waarheid. Die lobby blijkt in de wandelgangen, bij de keuze van het moderamen bij afspraken tot compromissen.
6. Elk van de kerken gaat met een eigen boodschap naar huis terug. Voorlopig ziet het er echter niet naar uit dat de Gereformeerde Kerken in Nederland op hun standpunten inzake homofilie en Schriftgezag zullen terug komen en dat de Zuidafrikaanse NG Kerk al te grote consequenties zal trekken uit wat over de apartheid is gezegd.
Een gedelegeerde van de Gereformeerde Kerken in Nederland heeft al opgemerkt dat men de homofielen niet laat vallen ten gunste van de GOS en van Zuidafrikaanse zijde is al gezegd dat men, gegeven het feit dat de Zuidafrikaanse regering in hoofdzaak uit leden van de NG Kerk bestaat, moeilijk in kan stemmen met oproepen tot het omverwerpen van de Zuidafrikaanse regering.
De kloof blijft dwars door de GOS lopen maar de zaak is voor vier jaar, wat de grote kerken betreft, gered. Waarom eigenlijk?
7. Tenslotte is er nog de vraag: waar staan wij als Gereformeerde Bond? Enerzijds behoren we tot een kerk, die aangesloten is bij de door de GOS min of meer afgewezen Wereldraad van Kerken en bij de WARC. Daarin herkennen ook wij het gereformeerde niet of onvoldoende. Anderzijds zijn we als vereniging in een kerk op een bijeenkomst als de GOS slechts waarnemer en staan we daar intussen confessioneel gezien achter hen, die grote bezwaren hebben tegen de theologische ontwikkelingen in de Gereformeerde Kerken. In de GOS voltrekt zich wat dit betreft hetzelfde geding als binnen Samen op Weg in Nederland.
In ieder geval liet deze GOS niet een gevoel van heimwee bij mij achter om als zelfstandige gereformeerde kerk officieel bij deze zo sterk verdeelde gereformeerde familie te horen.

v. d. G.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen