De zondag en de glijdende schaal

Het 'seizoen' is weer begonnen. Dat geldt zowel voor het werk in de maatschappij als in de kerk. Gegeven de grote vakantiespreiding komt alles in september pas weer goed op gang. We hebben zo langzamerhand een periode van drie maanden, waarin de normale voortgang van het werk stagneert. Dat we ook in de kerk van 'het seizoen' zijn gaan spreken vindt mede zijn oorzaak in de vakanties. Ook het gemeenteleven ligt voor een groot deel enkele maanden stil, al houden dood en ziekte geen vakantie en gaat dus het pastorale werk voort. Ook in de kerk vinden in de zomermaanden volksverhuizingen plaats, zodat vele gemeenten het aantal kerkgangers zien verdubbelen, terwijl in gemeenten waar geen toerisme is het aantal kerkgangers soms wordt gehalveerd. We hebben hier te maken met een verschijnsel dat in vroeger tijd niet voorkwam. De vakanties, zoals we die nu kennen, waren vroeger aan de mensen in het algemeen niet gegeven. Vandaar dat het gemeentelijke leven ongestoord verder ging in alle maanden van het jaar. In bepaalde gemeenten werd bijvoorbeeld het hele jaar door catechisatie gegeven. Welnu, die tijd is lang voorbij. Ik denk dat de gemiddelde dominee niet meer dan een halfjaar catechisatie geeft. Omdat het echter allemaal erg geleidelijk is gegaan hebben we ons waarschijnlijk in het algemeen weinig gerealiseerd hoe ingrijpend de moderne tijd inwerkt op het gemeentelijk leven.

Maar goed, het seizoen is weer begonnen. Om dat te markeren wordt in vele gemeenten op een speciale zondag aandacht gegeven aan de opening van het winterwerk. Dat over winterwerk gesproken wordt houdt al in dat het met het zomerwerk magertjes gesteld is.
Aan het begin van het seizoen wordt weer een nieuwe start gemaakt met de catechisaties. De verenigingen stellen hun programma's op. De broeders van de kerkeraad gaan weer op huisbezoek. De diakenen buigen zich weer over de vraag hoe te delen, in de gemeente en naar buiten toe.
Al wat op doordeweekse dagen overigens in de gemeenten geschiedt ondervindt geduchte concurrentie van het dynamische maatschappelijke leven, met glijdende schalen inzake werktijden en schooltijden en met al die dingen die in de maatschappij plaats vinden.
Jongeren absenteren soms gemakkelijk op de catechisatie zodra 'belangrijker' zaken, op school of in de maatschappij, hun aandacht vragen. Ouderen hebben geen tijd voor het verenigingsleven of leven zo zeer in de stress van de dagelijkse arbeid, dat ze 's avonds blij zijn als ze thuis zijn.
Intussen zijn er alleen al in ons land de duizenden 'vrijwiligers', die er desalniettemin de schouders onder zetten om een steentje bij te dragen in de vorming van de gemeente, in de lering, in het oefenen van gemeenschap en dienstbetoon. De vakantieperiode geeft overigens ook voor de kerkelijke werkers de mogelijkheid om even op adem te komen, om daarna verfrist het werk weer op te pakken. Gelukkig mag dan in het werk zelf ook blijken dat er ook vandaag nog vele goede dingen in Juda zijn, zodat er ook vreugde mag zijn in de arbeid in de gemeente.
Ieder, die in de gemeente bezig mag zijn, hetzij in het ambt hetzij in bepaalde functies, moge zich gesterkt weten door het woord uit de Hebreënbrief, dat God niet vergeet de arbeid der liefde aan Zijn Naam bewezen, als die de heiligen gediend heeft en nog dient (Hebr. 6 : 10).

Glijdende schaal
Intussen blijken de glijdende schalen en de schuivende panelen in het maatschappelijk patroon het gemeentelijke leven niet onberoerd te laten. Er is al lang een slijtageslag als het gaat om bijbelse normen en waarden, die eeuwen de tand des tijds doorstonden. Grote verschuivingen hebben zich binnen de ethiek voorgedaan. En juist ook door de toegenomen recreatiemogelijkheden, de mobiliteit van ieder in de gemeente, de mogelijkheid om van het brede leven in de wereld kennis te nemen via de communicatiemedia, is er ook een uitholling te zien geweest van het gemeentelijk leven. Het midden in de wereld staan, het direct geconfronteerd worden met wat in de wereld omgaat, dichtbij en ver weg, levert ook onmiskenbaar verwereldlijking op of op z'n minst gewenning.
Met name ook het karakter van de zondag is ingrijpend gewijzigd binnen de samenleving. Hier hebben we te maken gekregen met glijdende werktijden, waardoor vele gemeenteleden òf in een dwangpositie en zo in gewetensnood kwamen, òf langzaam maar zeker terecht kwamen in een proces van losweking van de gemeente, met name van de zondagse samenkomsten.

Met name op dit vlak dient zich nu een extra bedreiging aan van het gemeentelijke leven. In de maand juli had de NRC in één van de zaterdagse bijvoegsels een artikel van twee pagina's van de hand van Herman Vuistje onder de uitdagende titel 'Wèg met de zondag'. Kern van dit artikel is dat het veranderde levenspatroon, de toename van één- en tweepersoonshuishoudens, onze verkeersproblemen, de werkgelegenheid en onze internationale concurrentiepositie het noodzakelijk maken dat er een verruiming komt van de openingstijden van winkels en bedrijven en dienstverlenende instanties. Geen land in Europa kent een strakker patroon van openingstijden dan het onze. En daarom moeten ook de winkels op zondag open. Dan krijgen bovendien stadcentra op zondag ook weer een aantrekkelijker aanzien.
Geluiden als die in dit NRC-artikel nemen toe. De schrijver van het NRC-artikel begrijpt overigens (nog) wel dat hier ook de 'dag des Heeren' in het geding is. Hij heeft zich dan ook op de hoogte gesteld van de stand van zaken onder christenen met betrekking tot de zondag.
In 1980 bleek bij een tijdbestedingsonderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau dat een derde deel van de Nederlanders 'ten minste eenmaal per maand' (sic!) de kerk bezocht. Maar vijf jaar eerder was dat nog 37 procent. De schrijver trekt dan de volgende conclusie: 'de meeste gelovige Nederlanders vertonen een repertoire van activiteiten, waaruit nauwelijks nog blijkt dat zij zich op zondag systematische beperkingen opleggen. Als waarlijk religieuze hoogtijdag heeft de zondag zijn monopolie al verloren'. Wat dit laatste betreft wijst de schrijver dan nog op het toenenend aantal moslims in ons land. De Amsterdamse bevolking bestaat tegen het eind van de eeuw voor veertig procent uit immigranten. Die nemen een andere dag dan de zondag ernstig voor hun religieuze vieringen, met name de vrijdag.

Verworvenheid
Het is helaas onmiskenbaar waar, wat dit artikel stelt. Er is een ingrijpende verschuiving opgetreden met betrekking tot de zondag in de samenleving.
In de eerste plaats knaagt de secularisatie en de daarmee gepaard gaande ontkerkelijking aan de zondag.
In de tweede plaats vindt er een verschuiving plaats in de samenstelling van de bevolking. We worden meer en meer multicultureel, met derhalve andere religieuze hoogtijdagen dan de christelijke.
Welnu, de zondag als sociale rustdag (verworvenheid van de kerstening van ons volk) is al lang weg. Als in de toekomst echter ook de winkels op zondag open gaan komt er een nieuw probleem. Voor de middenstand komt de factor concurrentie om de hoek kijken. Er ontstaan nieuwe gewetensconlicten met name bij werknemers die weigeren op zondag in de winkel te staan.

Het grote probleem
Bij dat éne zinnetje uit het NRC artikel blijven mijn gedachten intussen haken. De meeste 'gelovigen', liever de meeste mensen, die op enigerlei wijze tot de kerk behoren, hebben zichzelf allang geen beperkingen meer opgelegd als het gaat om de besteding van de zondag. Als dat zo is – en het is zo –dan zal het voor velen nauwelijks verschil maken of de winkels 's zondags al of niet open zijn. Zij storten zich ook nu 's zondags in het recreatieve leven en zien daartussendoor wel óf en wannéér het nog uitkomt een keer naar de kerk te gaan. Het NRC artikel spreekt van een enquête over kerkgang 'minstens eenmaal per maand'. Dat is al tekenend genoeg. De zondag is voor velen al lang geen religieuze hoogtijdag meer. Velen willen nog wel op een of andere wijze bij de kerk behoren maar de zondagse kerkgang hoeft niet zo nodig.
Als ik nu even afzie van het feit dat er ongetwijfeld zoekende christenen zijn, die in de verdeeldheid, verwarring en verwatering van het kerkelijk leven hun kerkelijke gang niet kunnen vinden, zou ik willen zeggen dat een waarachtig christen niet buiten de zondagse kerkgang mag kunnen. We mogen, zegt Paulus, de onderlinge bijeenkomsten niet nalaten. Maar wie door Woord en Geest geraakt is kàn deze ook niet meer nalaten. En die legt zich bepaaldelijk wèl beperkingen op als het gaat om 'het repertoire van activiteiten' op zondag; en dat van hàrte.
We zijn als christenheid in Nederland helaas zo weinig herkenbaar meer. Dan begint het oordeel van het huis Gods en moeten we er ons niet over verbazen als er artikelen verschijnen met de titel 'Wèg met de zondag'. Nuchter gezien hebben we als christenen in Nederland de zondag al achter ons. Ook kerkelijk Nederland hanteert de zondag al anders dan de buitenwereld verwachten mag. En ook dáár, waar de kerkgang nog functioneert, is de tweede dienst vaak ook al meer en meer aan slijtage onderhevig.

Bewust leven
Het is niet zo eenvoudig om het juiste midden te houden in de gemeente tussen ongebonden vrijheid en wetticisme. Maar als niet meer blijkt dat de hele zondag centraal staat in de viering van de christen dan geven we zelf in principe de zondag prijs.
Nu we weer aan het begin van het nieuwe seizoen staan mag er wel extra aandacht zijn voor de zondag. Het is goed en nodig als er in de gemeente activiteiten door de week zijn, die dienen tot opbouw van de gemeente. Een gemeente waar door de week niets gebeurt is dood. Maar waar de bewuste beleving van de zondag wegraakt in de gemeente daar is het stervensproces al in gang. En wanneer we de zondag in de geméénte kwijt raken hebben we in de samenleving niets meer te zeggen. Dan zegt men in de samenleving: wèg ermee. En de financiële integratie van Europa in 1992 zal ongetwijfeld nog mede versterkend werken in dit opzicht.

Alleen als in de gemeente blijkt dat de zondag inderdaad een dag is waarop we de Heilige Geest in ons mogen laten werken (Heidelbergse Catechismus) zal er vreugde van die dag uitstralen en zal blijken dat die dag méér is dan een dag van raak niet en smaak niet en roer niet aan, zullen we de crisis van de tijd, ook wanneer het gaat om het verdwijnen van de dag des Heeren uit de samenleving, kunnen doorstaan.
In een samenleving, waarin één voor één de christelijke tekenen worden uitgewist, zal aan de jonge generatie moeten worden geleerd hoe dan binnen de gemeente te leven in een teken-arme tijd, zó dat men doordeweeks weerbaar in de samenleving kan staan. Verruiming van openingstijden op zondag is slechts een symptoom van wat dieper aan de orde is. Christelijk leven, dat echt en geheel op de zondag gericht is, zal ook door deze tijd heen komen.

v. d. G.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen