Boekbespreking

Geloven bij benadering, onder redactie van dr. J. Firet en dr. J. A. Montsma, Overwegingen bij de moeilijkheid en de mogelijkheid van geloven. Meinema, Delft; 133 blz.; ƒ 22,90.
Dit boekje is eigenlijk nauwelijks los te denken van een boekje dat in 1986 verscheen onder de titel Zeven weerbarstige woorden uit het christendom, een boek dat een hulp wilde zijn bij een nieuw verstaan van centrale woorden uit de traditie waaruit het geloof leeft en waarin het staat. In dit boekje ging het niet over God als inhoud van het geloof, en dit is nu juist het centrale thema van dit gidsboekje. De titel drukt dan tegelijkertijd uit, dat al ons spreken over God en onze kennis van Hem altijd iets onvolkomens aan zich zal houden, én dat het bij dit spreken niet gaat om Een Die veraf is en over Wie wij als buitenstaander na kunnen denken, maar over Hem Die ons intiem nabij is.
Net als het voorafgaande boekje heeft ook dit een heel speciale doelstelling: het wil helpen. Het doet dit door dáár in te zetten waar de ervaring van mensen zich meldt, ook de religieuze ervaring, en het wil ons dan zo aan de hand nemen en ons toeleiden naar grondwoorden uit de bijbel die vaak weerbarstig zijn om te verstaan maar opengaan wanneer wij ze doorlichten in een voortdurende samenhang met onze eigen menselijke beleving, zoals deze in dienst wordt genomen door de belevingswereld van de bijbel.
Aan deze gang is risico verbonden: men kan zozeer in de belevingswereld van ons mensen blijven steken dat het eigene van die van het geloof niet uit de verf komt, dat de eerste de laatste als het ware af-plat. Maar het is ook een risico dat genomen moet worden omdat men op deze wijze appelleert aan datgene wat mensen als authentiek ervaren, om aan de hand daarvan het getuigenis van de bijbel te laten oplichten. Dit boek is geen dogmatiekje maar een toe-leiding, en vervolgens een, heel sobere, in-leiding.
Ook hier treffen we zeven woorden aan die de structuur van het boek bepalen. Geloven (dr. H. M. Vroom); Geloven in God (dr. H. Berkhof); Geloven in Jezus (dr. H. H. Miskotte); Geloven in de Heilige Geest (dr. E. Flesseman-van Leer); Bidden (dr. J. Firet); Navolgen (dr. J. A. Montsma); Heiligen (dr. H. W. de Knijff). De namen onderstrepen de opzet: het zijn allen theologen die aan het menselijk ervaren als een factor binnen de geloofservaring daarbij onder te brengen, soms door het geloofservaren onder de vleugels van het algemeen ervaren te schuiven, met ongeveer dezelfde grensvervaging als resultaat. In de bijdragen van Miskotte en De Knijff heb ik dit niet zo gevonden. Bij Miskotte hangt dit samen met de onaantastbaarheid van de persoon van Jezus Die niet als mens wordt vereerd, maar in Zijn uniciteit, als de Gezondene door de God van Israël in Wie Hij – via de godheid van Christus – present is. Bij De Knijff met zijn sterk exegetische onderbouw van het heiligheidsbegrip, waardoor de aansluiting bij Flesseman (119) inhoudelijk minimaal is.
Dat men de weg volgt van ervaring naar openbaring heeft alles te maken met de tijd waarin wij leven en deel van zijn. Wij hebben bittere ervaringen van Gods afwezigheid doorleefd (Auschwitz), of lijden op zijn minst aan onmacht Zijn daadwerkelijke aanwezigheid te ervaren. Wie dit motief niet herkent als ook een gegeven in zichzelf, als iets dat wij mensen in onze tijd hebben ingedragen en dat ook aan het verleden daarom niet vreemd is geweest omdat het uit ons onmachtig bestaan opkomt, heeft nog iets aangaande zichzelf te leren, of iets te leren zichzelf toe te geven.
Toch zal men altijd ergens op de weg van ervaring naar openbaring een 'sprong' moeten maken, en het heeft veel boeiends om te zien hoe de onderscheiden schrijvers deze verpakken, en wáár ze deze maken. Vroom werkt met de gedachte van het zich openstellen voor ervaringen die geloof dragen en nadert zo enigermate de positie van Kuitert, zij het meer inhoudelijk gevuld. Berkhof maakt deze sprong veel duidelijker. Na een boeiende toeleiding waarin hij de onmacht van zowel het projectie-denken als van het eenheidsdenken heeft laten zien, valt hij binnen met de openbaring als een brongebeuren, ontspringend aan de naamopenbaring van God. Miskotte springt vrij spoedig, na gewezen te hebben op de algemene aandacht voor Jezus in Zijn menselijkheid in kunst en cultuur, over op de uniciteit van Jezus. Bij Flesseman blijft Jezus de op bijzondere wijze getekende door de Geest van God aan Wie wij de aanwezigheid van de Geest in medemens en werkelijkheid ervaren. Montsma oriënteert zich sterk op Bonhöffer, met als gevolg dat de onderscheiding tussen het leven uit de rechtvaardiging en dat van de heiliging gaat vervagen. De Knijff stelt de eigensoortigheid van de heiliging scherper in het licht, als een vreemd element in onze cultuur. De bijdrage van Firet laat het oermenselijke zien in de daad van het gebed, maar ook hoezeer het gebed een daad is van geloof, een daad van opstand tegen de ons beheersende machten, en zo een keuze voor eigen mondigheid. Daar schuilt waarheid in, mits de doxologie niet in de schaduw blijft.
Ik hoop dat dit boekje veel mensen zal helpen om het 'vreemde' van de boodschap te ontdoen van datgene dat niet tot dat 'vreemde' behoort. Tegelijkertijd denk ik dat de inzet 'van beneden af' schreeuwt om die 'van boven af, niet omdat ik verwachtingen heb van indoctrinatie, van een parachuutlanding van geopenbaarde waarheden, iets waar een aantal schrijvers kennelijk vuurbang voor is, maar omdat de stem van Hem Die in de bijbel spreekt voor het geloof altijd óók en éérst van de andere kant komt, en niet uit ons bestaan opkomt, zodat we best ook eens een keer hoog mogen inzetten om dan erg diep te gaan, en zo de zandloper omdraaien. Men kan toch óók de weg gaan van het leven- en ervaring-wekkende Woord God náár de overmacht van dit Woord in de ervaringen van mensen?
S. Meijers, Leiden

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen