Boekbespreking

Dr. R. Grandwohl, Uit Joodse bronnen. Verklaring bij vijf Genesisteksten, 's-Gravenhage 1988, 111 blz., prijs ƒ 18,90; Wout van Bekkum, Mozes onze leraar. Mozes in de Rabbijnse traditie, Kampen 1988, 96 blz., prijs ƒ 18,50.
De stroom boeken en boekjes over Israël groeit nog altijd gestaag. Een mens heeft moeite om alles bij te houden met lezen. De laatste tijd is er een accentsverlegging waarneembaar. Hielden de meeste na-oorlogse publikaties zich vooral bezig met de verhouding van kerk en synagoge, thans wordt er vooral geluisterd naar wat het jodendom zelf te zeggen heeft over bepaalde zaken. Vooral de rabbijnse uitleg van Tenach, de Hebreeuwse Bijbel, geniet bijzondere belangstelling. Nu is dit verschijnsel niet geheel nieuw. Menig vertegenwoordiger van de Nadere Reformatie was uitnemend op de hoogte van de joodse traditie. Een man als Hellenbroek maakte zijn preken vaak met rabbijnse commentaren ernaast.
Een tweetal moderne luisteroefeningen in het joodse leerhuis liggen voor me ter bespreking. Het eerste is van de hand van de Jeruzalemse rabbijn R. Gradwohl en biedt een verklaring van een aantal gedeelten uit Genesis. Uitgeverij Boekencentrum opende er een nieuwe reeks mee onder de titel 'Uit de joodse bronnen'. In een afzonderlijk hoofdstuk geeft de auteur een boeiende inleiding in de joodse exegese. Hij laat zien hoe voor joodse geleerden de eenvoudige betekenis van een bijbeltekst altijd het uitgangspunt is. Daarna en daarnaast spelen ook wetsgeleerde diskussies een belangrijke rol bij de uitleg. Slechts zo nu en dan wordt gezocht naar een 'verborgen' verklaring. Hillel de Oudere formuleerde in de eerste eeuw voor Christus een zevental hermeneutische regels, die de bijbeluitleg moesten vergemakkelijken. In de loop der eeuwen ontstonden overal beroemde joodse bijbelscholen, die zich met bestudering van Tenach bezighielden. Tal van bekende namen worden daarbij genoemd als Kimchi, Nachman etc. De joodse bestudering van de Bijbel weet zich de eeuwen door verbonden met de traditie. Nooit hangt het onderzoek van Mozes en de profeten in de lucht, men sluit altijd aan bij vroegere geleerden. De omgeving waarin en de omstandigheden waaronder men leeft, oefenen grote invloed uit op de verklaring van bepaalde gedeelten. De resultaten van de moderne bijbelkritiek laten ook de joodse theologen niet onberoerd. Sommigen reageren fel afwijzend, met name binnen de orthodoxie. Anderen schuwen de tekstkritiek niet en aanvaarden bijvoorbeeld de theorie van de bronnensplitsing. In het vervolg van het boekje laat de schrijver aan de hand van een vijftal pericopen uit Genesis een groot aantal joodse exegeten aan het woord. De aaneenrijging van citaten uit Misjna, Talmoed en Midrasj bevordert de leersbaarheid niet, maar geeft wel een indruk van de wijze waarop men binnen het jodendom met de Schrift omgaat.
Het tweede boekje dat ik ter recensie ontving werd geschreven door Wout van Bekkum, docent aan het Instituut voor Semitische Talen aan de Rijksuniversiteit van Groningen. Hij schildert een beeld van Mozes, zoals dit met name vanuit de joodse traditie naar voren komt. Uitgaand van het adagium dat 'grote figuren rijk zijn aan facetten' staat hij uitvoerig stil bij een aantal aspekten van Mozes, deze grote uit de geschiedenis van Israël. Zijn rol als leider en man Gods komt ter sprake, waarbij vooral Mozes' bescheidenheid onderstreept wordt. Ook de wijze waarop in het Nieuwe Testament over Mozes gesproken wordt krijgt hier aandacht. Omdat Mozes een belangrijk aandeel had in de bevrijding uit Egypte en in de toch door de woestijn komen ook Pasen en Loofhutten, feesten die aan deze gebeurtenissen herinneren, aan de orde. Het laatste hoofdstuk handelt over de Thora, ook wel de leer van Mozes genoemd. Een belangrijke gedachte in het jodendom is dat Mozes op de Sinaï niet alleen een op schrift gestelde Thora ontving, maar ook een mondelinge. Deze mondelinge leer zou Mozes hebben doorgegeven aan Jozua en de zeventig oudsten. Bij de uitleg van het Oude Testament speelt deze mondelinge overlevering een zeer belangrijke rol. De Thora wordt een revolutionair boek genoemd, met 'bevrijding' als hoofdthema. De boeken van Mozes vragen geen abstract, op zichzelf staand geloof, geen belijden met woorden maar een belijden met daden. Toch mag men niet menen dat de leer van de rabbijnen alleen een zaak van goede daden en niet ook van het hart is. Jezus had dat goed begrepen, meent de auteur, Paulus zou het echter helemaal mis hebben door net te doen alsof het jodendom van die dagen naast het doen van de Thora ook niet zou weten van geloof en vertrouwen.
Zowel het boekje van Gradwohl als dat van Van Bekkum biedt veel dat de moeite van het lezen waard is. Wil het komen tot een werkelijke ontmoeting tussen kerk en synagoge dan zullen christenen zich op de hoogte dienen te stellen van wat er leeft binnen het jodendom. Onbekend maakt onbemind. Kennismaking met de joodse traditie kan veel verhelderen. Anderzijds ontdekt men dan ook de grote verschillen tussen beide religies. Hoewel Kerk en Israël de Schriften van het Oude Testament gemeenschappelijk hebben, is er een groot onderscheid in de wijze waarop deze gelezen worden. De christen kan Mozes en de profeten slechts lezen door de bril van het Nieuwe Testament, terwijl voor de jood de uitleg van de rabbijnen van doorslaggevende betekenis is. Dat deze uiteenlopende benadering van de Schriften twee totaal andersoortige belevingswerelden met zich meebrengt is me door deze twee werkjes weer eens des te duidelijker geworden. Tenslotte nog één opmerking: bij Van Bekkunis beoordeling van Paulus plaatste ik een levensgroot vraagteken. Het wordt tijd dat wij eens ophouden de apostel als de grote boosdoener te zien en zijn opvattingen uit te spelen tegen de leer van Jezus Zelf.
M. van Campen

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen