De dominee in computerland

Vorig jaar is op initiatief van een tweetal hervormd gereformeerde predikanten (ds. H. J. Stoutjesdijk en ds. R. A. Grisnigt) onder verantwoordelijkheid van het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond een informatiedag belegd voor predikanten inzake het gebruik van de Personal Computer in de pastorie. Ongeveer 130 predikanten en studenten in de theologie tekenden in voor deze dag. Op een heel natuurlijke wijze tekende zich ook de leeftijdscategorie af. Boven een bepaalde leeftijd beginnen predikanten er niet meer aan. Maar de jonge generatie had brede belangstelling.
Dezer dagen is aan deze dag een vervolg gegeven. Er is namelijk een dag belegd om te komen tot de oprichting van een zogeheten Gebruikersgroep. Daarover is technische en zakelijke informatie gegeven. De werkgroep gaat nu verder in zee zonder dat er sprake is van een relatie tot het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond. De werkgroep, waarin zitting hebben bovengenoemde initiatiefnemers en verder ds. R. van Kooten, de gebroeders H. C. en N. van Tilburg en P. Tieleman, heeft zich op de dag van de oprichting ook (interkerkelijk) verbreed. Van de werkgroep maken nu namelijk ook deel uit ds. Chr. J. Rensink van het Hervormd Evangelisatorisch Beraad en ds. L. W. van der Mey (Chr. Geref.).

Uit de grote belangstelling voor één en ander mag duidelijk zijn dat ook de dominee computerland is binnengetreden. Ongetwijfeld worden de predikanten vandaag ook omgeven door kerkeraadsleden en kerkvoogden, die in hun dagelijkse arbeid al helemaal in het computergebeuren zijn opgenomen. Die zullen zeker ook begrip en waardering hebben voor het feit, dat predikanten dit moderne middel gaan aanwenden voor hun gemeentelijke arbeid en voor hun studie en eventueel ook wetenschappelijke arbeid.

Mogelijkheden
Computerland heeft ongekende mogelijkheden. Alleen al de tekstverwerker is een uitkomst. Schrijver dezes werkt al enige jaren met zo'n tekstverwerker. Gereedgekomen artikelen worden per telefoon doorgeseind en komen aan de andere kant van de lijn als kant en klaar zetsel naar buiten. Het behoeft nog slechts te worden opgeplakt. Kopij voor boeken en artikelen kan per floppy (een opname-'bandje') worden ingeleverd, hetgeen enorm arbeids- en dus ook kostenbesparend is. Als de floppy niet past op de apparatuur van de uitgever dan kan deze worden over'gekraakt' op een andere floppy. De techniek staat voor niets.
Op eenvoudige wijze kunnen verder in stukken correcties worden toegepast, zowel toevoegingen als weglatingen als gewone correcties. Na het aanbrengen van de correcties kan puntgave kopij worden uitgedraaid. Zo werkt dat ook met het opslaan van verslagen, ledenbestanden, adressenbestanden bij aanwending van de Personal Computer in de pastorie. Aanvullingen en mutaties kunnen op nette en snelle wijze worden aangebracht.

In korte tijd zijn middels de Personal Computer – als men tenminste over een modum beschikt – ook ongekende mogelijkheden open gegaan voor studiedoeleinden, ook voor de theologische studie. Op de eerste voorlichtingsdag, die belegd werd, zag de heer P. Tieleman te Baarn een jarenlang gekoesterde wens in vervulling gaan, toen hij namelijk aan de predikanten, vanuit zijn brede ervaring en grote deskundigheid, kon vertellen en demonstreren wat men allemaal doen kon.
Is in New York in een bepaalde bibliotheek een bepaalde publicatie uit Nederland aanwezig? Per telefoon wordt dit opgevraagd en de gegevens verschijnen op het scherm.
In Engeland staat de King James-vertaling van de Bijbel zo in concordantie opgeslagen. In Nederland heeft het Nederlands Bijbelgenootschap ook een floppy beschikbaar waarop zo de Bijbel in drie vertalingen in concordantie is opgenomen. Tieleman gaf een demonstratie met een telefoonverbinding met Londen. Uitgangstekst was The Lord is my Sheppard (De Heer is mijn Herder). Het woord Lord werd opgevraagd. Hoeveel keer komt dat in de vertaling voor? Het antwoord kwam in enkele seconden. Daarna het woord Herder. Ook daarvan werd het aantal bijbelteksten genoemd. Daarna de woorden Lord en Sheppard samen. Dan blijven nog enkele tekstverwijzingen over. In fracties van een seconde doorzoekt de apparatuur de gegevens, die vervolgens kant en klaar op het scherm verschijnen.
Genoeg hierover. De predikant krijgt ongekende mogelijkheden wanneer hij over een Personal Computer beschikt en zeker wanneer van gezamenlijke diensten middels een gebruikersgroep wordt geprofiteerd. Nee, de preek moet de predikant wel zelf maken. Alles wat een computer biedt is er wel door de mens eerst zelf in onder gebracht. Maar de combinatiemogelijkheden van ingebrachte gegevens geven de gebruiker de mogelijkheid om in korte tijd zaken op het spoor te komen, waar men anders veel langer over doen moest. En zeker, per telefoon kunnen ook wel (preek- of exegese-)gegevens worden uitgewisseld.

Bezinning
Nadat ik zo in het kort iets over de mogelijkheden heb gezegd is het ook goed aan de orde te stellen dat we ook wel goed moeten beseffen waarmee we bezig zijn. En dan bedoel ik niet in de eerste plaats dat het gebruik op grote schaal van de computer de privacy van de mens van vandaag meer dan ooit in gevaar brengt. In hoeveel bestanden is de doorsnee Nederlandse burger al niet opgeborgen! Hetzelfde geldt voor de doorsnee kerkburger. We worden kwetsbaar voor allerlei activiteiten. Personen en instellingen, die ledenbestanden of adressenbestanden in beheer hebben, hebben de hoge roeping de privacy van die leden te beschermen en hen bijvoorbeeld niet kwestbaar te maken voor activiteiten van derden.
Ik denk ook nog niet allereerst aan het verslavingseffect dat van de computer of van de tekstverwerker uitgaat. Wie eenmaal gewend is op een tekstverwerker te typen wil niet alleen niet meer anders; maar van het gebruik van het ding gaat ook een zekere magische aantrekkingskracht uit. Uitermate nette stukken zijn via de printer het eindresultaat. En gaat men eenmaal aan de slag met het opbergen van gegevens in een Personal Computer dan is er geen einde aan de (spellletjes-)mogelijkheden. Ook hier is nuchter gebruik gewenst, wil gebruik niet leiden tot misbruik.

Er is dunkt me echter een dieper liggende factor, die de aandacht vraagt. Ik zou dat willen aangeven met de stelling dat het materiaal, dat de mens gebruikt, van grote invloed is op de mens zelf.
De uitvinding van de boekdrukkunst gaf ongekende mogelijkheden maar het heeft ook de wijze van communiceren van de mens diepgaand beïnvloed. En met wijziging in het patroon van communiceren verandert er iets in de mens zelf, in het type mens.
De uitvinding van de electriciteit heeft een ongekende technische ontwikkeling op gang gebracht. Daardoor is de wijze van arbeiden en ook van communiceren van de mens veranderd. Met het gevolg dat ook daardoor het mensbeeld is veranderd. De technische revolutie in de vorige eeuw heeft ook mede tot gevolg gehad een sociale omwenteling, een diepgaande emancipatiebeweging.
Welnu, zo is het electron het nieuwste gereedschap voor de mens van vandaag. De toekomst zal leren hoe (diepgaand) de mens beïnvloed is door dit nieuwe gereedschap. Automatisering en geheel nieuwe vormen van communicatie zijn de gevolgen. En niet wij beheersen (ten volle) het gereedschap. Het gereedschap beheerst (ook) òns mensen.

Kenmerken
De kenmerken voor het gebruik van het electron in automatiseringsapparatuur, computers en aanverwante apparatuur zijn: efficiency, snelheid en perfectie. Welnu, waar mensen dagelijks apparatuur gebruiken, die door deze kenmerken worden bepaald, heeft dat onmiskenbaar invloed op hun wijze van werken en van hun gehele zijn.
Ik geef een simpel voorbeeld. Een vroegere generatie schreef brieven. Toen kwam er een generatie, die alles telefonisch ging afdoen. Anderzijds bleef toch het schrijven van brieven in zwang, maar dan vaak in getypte vorm. De tekstverwerker geeft nu de mogelijkheid om de brief (en de preek) tot het laatst en tot het laatste moment te perfectioneren. Wanneer men over een lange geschreven brief onvoldaan is kan men twee dingen doen: verscheuren en opnieuw schrijven, wat veel tijd kost, òf correcties aanbrengen, wat een minder nette indruk maakt. Men staat voor de keuze tussen tijd of onvolkomenheid. Het verhaal gaat van de legendarische perfectionistische dominee, die zijn preken uitschreef en telkens als hij ook maar één klein schrijffoutje maakte opnieuw begon. Zo leerde hij perfecte teksten te ontwerpen voor zijn preek. Al dat gezwoeg en getob is met het gebruik van de electronische apparatuur echter overbodig. Eén druk op een knop en men schept ruimte om een (uitgebreide) toevoeging te maken of om (uitgebreide) stukken weg te laten. Het eindresultaat is een puntgaaf geheel. De gebruiker heeft de mogelijkheid van snelle correctie, terwijl het eindproduct puntgaaf wordt afgeleverd.
Er kan zelfs in eerste instantie op een wat slordige wijze worden gewerkt. Alle gemaakte fouten worden er toch later in één keer uitgehaald. Wat ik ermee zeggen wil is, dat we door het gebruik van de nieuwe apparatuur nog weer verder van de geschreven brief af komen te staan. We worden erin getraind om minder of geen genoegen te nemen met onvolkomenheden ( zoals in een lange geschreven brief), terwijl we in éérste instantie niet eens zoveel moeite behoeven te doen om gaaf werk te leveren en de tijdsfactor nauwelijks een rol meer speelt.
Al deze mogelijkheden zullen ingrijpende wijzigingen in het werkpatroon van de me.nsen opleveren en ook – dunkt me – het mensbeeld diepgaand beïnvloeden. De mens mag dan de eeuwen door dezelfde zijn, in de kern van zijn bestaan althans, het type mens wordt toch mee beïnvloed door het gereedschap, dat men gebruikt. De computeriserende mens van de toekomst zal toch een andere zijn dan de briefschrijvende mens van voor de oorlog, om maar te zwijgen over de tijd, toen alles nog met de hand geschiedde en electrische aandrijving onbekend was.

Efficiency
De Personal Computer biedt ons de mogelijkheid van snelheid, efficiency en perfectie. Dat zal ons mens zijn ongetwijfeld beïnvloeden. Er zit een verborgen verleiding in.
Maar nu terug van dit stukje filosofie naar het nut. Want onmiskenbaar biedt de Personal Computer ook voor de pastor grote mogelijkheden.
Hij kan snel dingen, die hij voor studie nodig heeft, binnen zijn bereik brengen.
Hij kan sneller kopij klaar maken voor het kerkblad of voor andere publicaties.
Hij kan veel gemakkelijker dan voorheen een systeem bijhouden met betrekking tot zijn pastorale werk.
Hij kan op eenvoudige wijze preken bijwerken en aanvullen.
Hij kan gemakkelijk gegevens uitwisselen met collega's.
Bovendien is hij door het gebruik van de Personal Computer ook thuis in de leef- en werkwereld van velen van zijn huidige gemeenteleden.
Bij doelmatig gebruik komt tijd vrij voor het wezenlijke waarom het gaat.

De ziel van de préék moet echter gelukkig altijd nog ergens anders vandaan komen. Het is overigens niet denkbeeldig, dat predikers meer nog dan voorheen verknocht of gebonden zijn aan de tekst die ze ontwerpen. In de mooie 'uitdraai' verander je met pen al niet zo gemakkelijk meer. Het doorbreekt het mooie van de print. Zo kan men ook nog sterker gebonden raken aan de letterlijkheid van de tekst van de preek, die men heeft 'gemaakt'. Al te letterlijke binding aan een geschreven tekst kan evenwel ook de bezieling en de spontaniteit doden.
Zo blijven er plussen en minnen. Duidelijk is dat we opnieuw samen een nieuw tijdperk zijn binnengetreden. Een tijdperk ook waarin we veel gegevens, tot de meest vertrouwelijke toe, kunnen opslaan. Een lezer schreef ons dezer dagen dat een computer niets vergeet. Dat is op zichzelf waar, maar ook weer betrekkelijk. Want ook computergevens en bestanden kunnen we vernietigen. Maar het is verleidelijk om nòg meer te bewaren, gezien de het feit dat zoveel tekst op zo'n klein schijfje kan worden opgeslagen. Ook hier is dan (zelf)-discipline nodig. Want door dit alles wordt het leven van de mensen wel meer kwetsbaar.
Ons is opnieuw, met dit nieuwe materiaal, veel toevertrouwd. De mens mocht ook in deze ongekende mogelijkheden halen uit wat God ons in Zijn schepping heeft gegeven. Maar ook hier vraagt het heersen over de werken van Gods handen om be-heersing, om verantwoord beheer. Want ons menselijk omgaan met de producten, die we maakten, heeft behalve zegen ook altijd weer vloek aan zich gehad.

v. d. G.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen