Boekbespreking

Johannes Buridan. De ethiek. Uitgegeven, ingeleid en van aantekeningen voorzien door Henri Krop; serie Geschiedenis van de wijsbegeerte in Nederland; Ambo, Baarn; 158 bIz.; ƒ 27,50.
De ezel die omkwam omdat hij niet kon kiezen tussen twee schelven hooi is waarschijnlijk bekender dan degene naar wie hij genoemd is: Jean Buridan. Het dier schijnt trouwens in Buridans werk niet terug te vinden te zijn, maar wel in dat van Aristoteles met wie Buridan zich een leven lang heeft bezig gehouden. Hij was rector van de Parijse Universiteit en leraar in wijsbegeerte en godgeleerdheid en hoort helemaal thuis in de traditie van de Lage Landen. Circa 1300 werd hij geboren te Béthune, in het grensgebied tussen België en Frankrijk, in Artois, dat tijdens de Middeleeuwen in personele unie met Vlaanderen leefde, reden waarom Buridan echt in deze serie over Nederlandse filosofen thuishoort. Zelfs is het de verdienste van de schrijver dat hij het eerste boek over Buridan in Nederland heeft uitgebracht.
Het is een o.i. werkelijk uitnemende inleiding, die met recht een leemte opvult. Buridan is wellicht de meest briljante leerling van Ockham geweest en heeft in Nederland school gemaakt, en zozeer het stempel op een periode gedrukt dat men aan het begin van de vijftiende eeuw over de tijd daarvoor sprak als over de tijd van Buridan.
Zijn werk bestaat in hoofdzaak – hij bewoog zich op vele terreinen, integraal als vele wetenschappers uit die tijd (nog) zijn – uit nominalistische commentaren op het werk van Aristoteles. Men kan ook zeggen dat hij de orde van Aristoteles gebruikt om zijn eigen filosofische en ethische gedachten te formuleren. Een laat werk van hem is zijn commentaar op de Nico-macheïstische ethiek van Aristoteles, des te meer een opvallende publikatie omdat noch Duns Scotus noch Ockham een ethiek heeft geschreven. Daar ligt dan ook al een aanwijzing in dat Buridan niet zonder meer tot de nominalisten valt te rekenen. De voor de nominalisten kenmerkende grondgedachte is die van de contingentie van het bestaande: de werkelijkheid is niet logisch doorgrondbaar maar gaat uitsluitend terug op Gods wil, en Zijn wil en Zijn wijsheid vallen samen. God is dus autoritair, niet redelijk te doorgronden, en de werkelijkheid is dit ook niet. Deze contingentiegedachte vinden wij bij Buridan nauwelijks terug: hij leunt meer aan tegen het ethisch naturalisme van Aristoteles, en dit is dan op zichzelf al een ontdekking van deze kundige schrijver. Het nominalisme is bij Buridan meer een methode dan een inhoud.
Het tweede deel van dit boek leidt ons naar de bron zelf. Een aantal quaestiones uit Buridans Ethiek worden vertaald, ingeleid en becommentarieerd via een uitvoerig notenapparaat. Buridans deugdenleer komt aan de orde, maar ook een concreet ethisch probleem als de toelaatbaarheid van rente, om maar eens twee uiteenliggende kanten van de ethiek te noemen. Misschien had de schrijver ons nog dientbaar kunnen zijn met een korte samenvatting achteraf, of schrijven we dan te veel uit eigenbelang?
Hadden wij over Nederlandse theologen ook maar zulk soort studies. Of dissertaties volgens dit procédé. Met eenzelfde objectiviteit geschreven.
S. Meijers, Leiden

Dr. Albert M. Wolters, Schepping zonder grens. Bouwstenen voor een bijbelse wereldbeschouwing; Christelijk wijsgerige reeks 3; 128 blz.; Buyten en Schipperheijn, Amsterdam 1988.
Het is niet mogelijk om dit wijsgerig geladen boekje in dit korte bestek te bespreken. Het is een vertaling uit het Engels van Creation Regained uit 1984, dus is uitvoerige bespreking ook niet zo noodzakelijk.
Overigens is dit boek de vertaling wel waard. De schrijver is er op uit de contouren te schetsen van een bijbelse wereldbeschouwing en doet dit tegen de achtergrond van het (ook) in de Wijsbegeerte der Wetsidee zo centrale thema van schepping, zondeval, verlossing en voleinding.
Onder schepping verstaat de schrijver niet alleen en zelfs niet allereerst de geschapen werkelijkheid, maar heel het scheppende handelen Gods, en daar valt dus ook Zijn voorzienig handelen onder, en dit laatste heeft dan weer de zin van de schepping, de aan de schepping meegegeven wet, tot inhoud. Zo krijgt men een heel wijd scheppingsbegrip, waarbinnen men wel duidelijk onderscheidingen dient aan te brengen. Wat de schrijver ook doet.
Ook de verlossing krijgt zodoende, als verlossing van de schepping, bredere dimensies dan alleen de verlossing van mensen: zoals de zondeval heel de schepping heeft aangetast, zo herstelt de verlossing deze in beginsel. Dat geeft zicht op de reikwijdte van het Koninkrijk Gods. Niet alleen de geschapenheid deelt in beginsel in het verlossingswerk, maar ook gaat via de verlossing en de wedergeboorte de zinsamenhang van de schepping voor de mens open, hoezeer dit ook in gebrokenheid toegaat. Dit onderscheid tussen enerzijds geschapen structuur en anderzijds religieuze richting van die structuur is o.i. aanvechtbaar. Maar de Wijsbegeerte der Wetsidee staat of valt met de grondgedachte dat wij niet boven deze geschapen werkelijkheid uit kunnen denken. Daar zit iets in, voorzover het een stelling is die zich richt tegen iedere vorm van laten samenvallen van God met Zijn schepping. Maar legt de bijbel niet zelf een verband tussen het zijn van God en dat van de schepping? Is de schepping niet óók een weerspiegeling van Gods deugden waarover te spreken valt? En zijn deze geopenbaarde deugden niet in de persoon van de pre-existente Christus verankerd omdat ze Hem in het gemeenschapsleven dat Hij met de Vader heeft zijn meegegeven? Als wij dit stellen, sluiten wij toch bij de gereformeerde traditie aan? Wordt in de Wijsbegeerte der Wetsidee de hele schepping, inclusief de zin van die schepping, niet van meet af aan gehistoriseerd?
In zijn – hierboven genoemde – grondstelling sluit de schrijver o.i. nauw aan bij vooral de Canadese tak van de Wijsbegeerte der Wetsidee. Hij is dan ook, hoewel gepromoveerd aan de Vrije Universiteit, hoogleraar aan Redeemer College te Hamilton in Canada.
S. Meijers, Leiden

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen