Pastoraat bij moeilijk bereikbare patiënten

Inleiding
Allereerst een opmerking vooraf.
De titel 'patiënten' impliceert een bepaalde relatie tot deze bewoners, namelijk die van arts-patiënt. Dit geeft dan ook direct de invalshoek van dit artikel aan. Als medicus, namelijk verpleeghuisarts, schrijf ik vanuit de dagelijkse praktijk van de 'medische omgang' met moeilijk bereikbare patiënten. Dat is wel iets anders dan het pastoraat bedrijven. Toch meen ik dat vanuit een medische invalshoek praktische tips naar voren komen, waar de pastor zijn voordeel mee kan doen.

Uit het gehoor…
Een dienaar des Woords belijdt regelmatig zijn beperkingen. Hij kan namelijk het gepredikte woord niet verder brengen dan het oor! Vandaar de bede voor en in de kerkdienst of de Heere het woord wil toepassen. Immers, Paulus zaaide, maar de Heere gaf (en geeft) de wasdom. Dit betekent niet dat het om het even is op welke wijze het Woord gepredikt wordt. Integendeel! Niet voor niets lezen we van een praktisch advies om de Griek een Griek en de jood een jood te zijn.
versimpeld weergegeven: spreek geen Frans tegen een Duitser en geen hoogintellectuele taal tegen een verstandelijk gehandicapte.
Al zullen er meerdere kanten aan deze Bijbeltekst zitten, voor de praktijk van het verpleeghuis betekent deze opdracht dat we de patiënt zò moeten benaderen dat hij onze woorden kan begrijpen. Ook de moeilijk bereikbare patiënt! We moeten ons aanpassen!
Wat zijn zoal de moeilijk bereikbare patiënten van het verpleeghuis? En dan nog nader toegespitst op hen die in de laatste levensfase zijn (gelet op het thema van deze dag).
a. coma-patiënten
b. apathische patiënten
c. demente patiënten
Alle drie de categorieën verkeren in de laatste levensfase, alhoewel deze soms jaren kan aanhouden.
Verder heb ik psychiatrische patiënten buiten dit onderwerp gelaten, daar deze categorie niet primair op een verpleeghuis aangewezen is.

ad a: coma-patiënten
Ieder verpleeghuis heeft patiënten die in deze toestand verkeren. Oorzaken en contactmogelijkheden kunnen zeer verschillend zijn. Bij de één kwam het door een ernstige beroerte. Bij een volgende door een ongeval en bij een derde door een hersengezwel. Bij allemaal gaat het om een zware beschadiging van de hersenen. Dit uit zich niet alleen in lichamelijke verlammingsverschijnselen en spraakstoomissen, maar ook in denk- en begripsstoornissen.
Zonder in details te treden aangaande allerlei uitingsvormen en graden van coma, moet u zich het volgende goed realiseren: veel verschijnselen die bij coma horen, zijn niet zichtbaar! Ze vragen echter wel om een bepaalde benadering. Sommige coma-patiënten zijn halfzijdig blind. Of beter gezegd: ze zien maar de helft van het gezichtsveld. Gaat u als ambtsdrager aan de verkeerde zijde van het bed zitten, dan zal het contact nog minimaler zijn. Daarnaast begrijpen veel coma-patiënten onze woorden niet. We spreken als het ware Russisch. Woorden als 'hand' en 'Bijbel' begrijpen ze niet. Hoe zal het dan met woorden als 'zonde' en 'genade' zijn?
Ten overvloede zij nog vermeld dat sommige coma-patiënten wèl goed horen en begrijpen. Spreek daarom niet óver de patiënt tegen familieleden, terwijl de patiënt aanwezig is. Het is bekend dat patiënten die uit hun coma ontwaakt zijn, soms woordelijk de gesprekken gevolgd hadden!

ad b: apathische patiënten
Deze groep zien we veel vaker. Geleidelijk aftakelend. Sukkelend al minder worden. Tenslotte passief en contactloos op een stoel. Onberoerd, apathisch en emotieloos zitten ze in de rolstoel. Uitgeblust en schijnbaar onbereikbaar.
Wat doet u als ambtsdrager bij beide categorieën (comateuze en apathische patiënten) van verpleeghuisbewoners? Hoe benadert u deze mensen, deze afgetakelde en gehandicapte mensen maar desondanks beelddragers Gods?
Het is onmogelijk om een precieze omgangsvorm en benaderingswijze aan te geven, daar de diversiteit tussen deze patiënten te groot is. Maar laat wel uw grondhouding positief zijn. Ga niet uit van vooroordelen of vooronderstellingen. Denk niet 'die patiënt reageert toch nooit' om u vervolgens na gebed en schriftlezing tot een moediger patiënt te wenden. Laat uw houding tot een getuigenis zijn. We kunnen niet aangeven hoe gevoelig comateuze en apathische patiënten voor sfeer zijn.
We weten niet of ze onze intenties kunnen peilen. Uw woord en gebaar bereiken misschien niet het verstand van de patiënt, maar misschien voelt de patiënt dat er toch nog mensen zijn die om hem geven. De waarde van deze laatste ervaring 'ze geven nog om mij' bleek bij diverse onderzoeken naar euthanasie-vragen van fundamenteel belang te zijn. Maar dat terzijde.
Het is me diverse keren gebleken dat terminale patiënten, waar geen contact meer mee te krijgen was, aanzienlijk rustiger werden wanneer een familielid of verpleegkundige in zijn directe nabijheid verkeerde. Blijkbaar toch contact. Misschien kan het volgende voorbeeld het ogenschijnlijk onbereikbare van een coma-patiënt illustreren.
Een vrouw, die enkele dagen voor haar sterven in coma raakte, werd door familie en verpleging verteld (zonder enige reactie van mevrouw) dat haar oudste zoon uit Spanje onderweg was naar het verpleeghuis. Twee uur na de aankomst van de zoon en na de begroeting van zijn comateuze moeder overleed mevrouw!
Al is dit casuïstiek, toch worden dergelijke voorbeelden in de literatuur bevestigd.
Nogmaals: laat uw intentie positief zijn. Benader de moeilijk bereikbare patiënt als wèl bereikbaar!
Dat tevens geduld, begrip en liefde een rol spelen, behoeft geen verder betoog. Geduld blijkt echter spaarzaam. Bij een onderzoek uitgevoerd onder ziekenhuisspecialisten, bleek dat zij de minste visitetijd (als de specialist zijn visite langs de bedden maakt) aan comateuze en apathische patiënten besteedden.
Letten we op de tijdsduur van het ambtelijk bezoek, dan blijken veel ambtsdragers weer snel het verpleeghuis te verlaten. Veel verpleegkundigen in verpleeghuizen zullen deze opmerking bevestigen. Waarschijnlijk zult u diverse verklaringen aandragen: te druk, hoe moet ik de tijd volpraten, enz.
Daar we goed beseffen, dat deze ziekenbezoeken niet de eenvoudigste zijn, kan een goede voorbereiding soms helpen. Naast het gebed om wijsheid en het doornemen van het te lezen Bijbelgedeelte, kunt u zich ook praktisch voorbereiden. Wat weet u van de patiënt, zijn achtergronden, familieproblemen, interesses? Zo bleek een nauwelijks reagerende, apathische vrouw plotseling respons te geven toen haar gevraagd werd naar de welstand van haar mongoloïde zoon.
Daarnaast: wat weet u van zijn ziektebeeld met de daaraan gekoppelde mogelijkheden en onmogelijkheden? Informeer bij de verpleging of de familieleden. Mogelijk zal hun informatie over doofheid, afasie, gezichtsvelduitval, woordkeus, zinslengte en interesses van de betreffende patiënt u aanknopingspunten bieden voor een mogelijk contact. Hoe minimaal ook!
Dat vraagt soms aanpassingen van onze kant. Bijvoorbeeld: spreek luid en duidelijk.
Toon tijdens het Bijbellezen duidelijk uw Bijbeltje aan de patiënt. Wanneer u wilt bidden, laat de kijkende-comateuze patiënt uw gevouwen handen zien. Formuleer korte zinnen. Benader de patiënt van de juiste zijde.
Nogmaals: de aanpak kan per patiënt verschillen, maar hierbij kan de informatie van de verpleging u tot steun zijn.
Tijdens het ziekenbezoek is het niet nodig om de totale tijd als in een monoloog vol te praten. Al was de situatie van Job totaal anders, zijn vrienden zwegen ook.
Misschien ten overvloede: handhaaf de sociale gebruiken. Groet de patiënt bij het komen en gaan. Noem hem of haar bij de naam. Raak de patiënt even aan (bijv. hand op de schouder) alsof u een normale hand geeft. Vertel de patiënt wat u gaat doen. Het lijkt zo eenvoudig, maar voor een patiënt betekent het mogelijk meer dan wij vermoeden.
Nog één advies wil ik toevoegen. Regelmatig spreken predikanten met verpleeghuisbewoners in aanwezigheid van anderen. Mogelijk durven ze de bewoner niet naar een ruimte apart te nemen omdat de patiënt nauwelijks kan staan of lopen. Mogelijk weten ze niet om te gaan met speciale rolstoelen. Op zichzelf is er geen bezwaar tegen om met meerderen tegelijk een pastoraal gesprek te hebben, maar sommige bewoners blijken in die situatie aanmerkelijk slechter bereikbaar te zijn dan wanneer ze onder vier ogen zijn. Het is wel tekenend, wanneer ik geroepen word bij gedeprimeerde patiënten en dit blijkt te berusten op voortdurende vertwijfeling over hun zieleheil, terwijl dit niet met de predikant besproken is. Vraag daarom rustig aan de verpleging of u met een bewoner even apart mag zitten. De verpleeg- en ziekenhuizen hebben er ruimten voor! De verpleging zal u daarin helpen.

ad c: demente patiënten
Deze laatste groep heb ik apart gehouden, daar het in de eerste plaats meestal niet om een direct terminale groep gaat en in de tweede plaats omdat deze groep een speciale aanpak vraagt.
Ds. W. H. van Kooten noemt in het nog te verschijnen boekje 'Omgaan met dementie' een groot aantal praktische voorbeelden:
– praten over het verleden
– eenvoudige gesprekken met het herhalen van een thema
– een psalmversje voorlezen en laten aanvullen
– een bekend lied zingen, enz. enz.
Ondanks dat deze categorie diverse artikelen zou kunnen vullen, wil ik het hierbij laten.

U bent ambtsdrager!
Bij terminale patiënten blijken beroeps (ambts)grenzen te vervagen. De arts weet weinig te doen en na de pols gevoeld te hebben, gaat hij naar de volgende patiënt. De familie houdt de hand van de stervende vast en gaat vervolgens vol vragen naar huis. De predikant vindt weinig contact en na een kort gebed gaat hij naar een ander gemeentelid.
Allemaal vinden we het moeilijk! Nauwelijks contact meer mogelijk. We staan voor hetzelfde dilemma. Desondanks roept dr. Groen (internist) de artsen op om artsen te blijven. Word bij terminale patiënten, zo betoogt hij, geen algemene weldoener of kleine dominee. Blijf arts! (Laat wel het medisch handelen ingebed zijn in een bijbelse levensvisie).
Dezelfde woorden wil ik spreken tot u als ambtsdrager. Blijf ambtsdrager en blijf trouw aan uw hoge roeping en opdracht. U staat bij een stervende als gezant van de Koning der Kerk. Uw boodschap reikt boven ziekte en sterven uit.
Misschien leken eerder genoemde aanhalingen over schriftlezing en gebed soms denigrerend bedoeld. Toch is dat niet zo. Het is wezenlijk gekoppeld aan uw ambt en opdracht. Houd die vast, ook bij moeilijk bereikbare patiënten! Lees en bid met hem of haar. Draag de patiënt en zijn familie op in het gebed. Wanneer u dit nalaat, wordt u (met alle respect voor dat beroep) een soort maatschappelijk werker. Daarom: blijf ambtsdrager.

Moeilijk bereikbaar?
Tot slot nog één vraag: Wie zijn er allemaal moeilijk bereikbaar? Alleen die comateuze patiënten in het verpleeghuis? We weten wel beter! Is de Goddelijke taal van de Schrift niet een totaal andere dan onze menselijke taal? Misschien kunnen wij op huisbezoek makkelijker theoretiseren en filosoferen over geloofsvragen. Maar betekent dat ook dat we gemakkelijker bereikbaar zijn?
Gelukkig, zo lezen we in de Bijbel, wil de Heilige Geest zich paren aan het verkondigde Woord. Misschien dat die wetenschap u telkens kracht geeft om ook moeilijk bereikbare patiënten bij herhaling te blijven bezoeken.

A. A. Teeuw
verpleeghuisarts

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen