Naar het land van Luther (2)

In Luthers stad
Ik logeer in de Lutherstrasse, die uitloopt op de Lutherhalle, bij een jong gezin. Daar logeren nog enkele jonge predikers ook. Ik verbaas me over hun historisch-politieke interesse. Ze wilden mijn boek over kerk- en wereldgeschiedenis in de 20e eeuw al vertaald zien. Waarom? Het geschiedenisonderwijs in de DDR is zwartwit geweest: Hitler was zwart, de DDR is wit. De nieuwe staat heeft met het verleden niets te maken. Nu pas, na 40 jaar DDR, wordt de Tweede Wereldoorlog verwerkt. Een jeugdwerkleider heeft er diep schuldgevoel over. Hij was onlangs in Nederland, in Putten… Maar hij was op zijn beurt weer verbaasd over Nederlandse ideeën betreffende de DDR. Hij had – ook in Putten – op een vraag naar kerkvervolging gezegd, dat niemand in de DDR om zijn geloof in de gevangenis zit; men had hem niet geloofd! Iemand vroeg hem in de wandelgangen, hoe het nu ècht was… Ze moeten mijn boek toch eerst nog maar in Putten lezen.
Hier in de Lutherstrasse hoor ik ook inside information over de vluchtelingenstroom in Hongarije, wachtend op de vrijheid. Het zijn vaak academici, artsen met name. Maar zij laten collega's achter, die dubbel werk krijgen, en patiënten die het vertrouwen verliezen. 't Is wel begrijpelijk: artsen krijgen onvoldoende medicamenten en worden van hogerhand door ondeskundigen geregeerd.
Vele jongeren vluchten: ze voelen zich opgesloten. Een jongeman vluchtte, maar zijn ouders zaten in ongerustheid. Waar is hij? Tot ze hem op tv herkenden temidden van de mensenstroom! Maar geen van mijn zegslieden kende medechristenen onder de vluchtelingen. Een christen moet Jezus volgen, vinden ze.
De gastheer brengt me naar de Lutherhalle, het voormalige Augustijnerklooster. Bij een vorig bezoek was het gebouw gesloten wegens restauratie. Nu zal ik dan toch de Luther-kamer te zien krijgen. Boven achter zijn de collegezalen. Dan krijgt men een dichtgemetselde deur te zien: hierachter moet het torentje geweest zijn, waar Luther zijn Turm-erlebnis had, maar Luther heeft al geweten dat het afgebroken zou worden… Ach. Aan de voorkant is de huiskamer, waar Luther na zijn huwelijk woonde. Hier staat de Tisch van de Tischreden. In de kloostertuin loop ik tegen een docent van het seminarie aan dat hier gevestigd is, nadat de universiteit van Luther werd opgeheven. We herkennen elkaar ineens van gezicht. Dat is die aanhanger van Dorothee Sölle en Huub Oosterhuis! Ik vertel dat ik nu andere christenen had ontdekt in de DDR: de Gnadauer Gemeinschaft. Ach ja, hij kende ze wel… Later bleek dat zij hèm ook wel kenden. Mijn gastvrouw had de nieuwbevestigde direkteur van het seminarie al horen preken.
Natuurlijk bezocht ik ook nog eens de slotkerk van Wittenberg. Ditmaal kon ik de toren beklimmen en had een prachtig uitzicht over de stad: het oude stadje was niet veel meer dan de lange Collegiënstrasse, die van de slotkerk via Rathaus en Stadtkirche naar het Augustinerklooster liep en loopt; de huidige stad is berucht om de chemische fabrieken, die ook nieuwbouw brachten.
Zaterdagavond is er een… zendingsavond in de stadskerk. Dia's over het werk in… Brazilië. Veertig jaar lang heeft de kerk in de DDR geen zending meer kunnen drijven, ook de Gemeinschaft dus niet. Maar indirekt leeft men mee met wat de Gemeinschaft uit West-Duitsland doet. En de direktor was er geweest. De dia's tonen het zendingswerk, maar ook de enorme armoede in Brazilië.
Hoe dat overkwam bleek me later in een gesprek. Een christin vertelde dat ze ineens weer dankbaar had kunnen zijn over de 'rijkdom' in de DDR. Ze had haar verloren geloofsblijheid weer teruggekregen! Wie de Westduitse televisie altijd aanheeft, wil wegvluchten, maar christenen die dia's over Brazilië zien, worden weer dankbaar, 't Is maar waar je je mee vergelijkt. En als ik me dan met hèn vergelijk ben ik toch zo beschaamd en ontroerd.

In Luthers kerk
Dan breekt de zondag aan. We ontbijten bij onkerkelijke buren, die zeer gedeprimeerd blijken over de situatie in het land. Na een fascistische kwam een communistische ideologie. Veertig jaar leugen. Geen mogelijkheid van verzet zoals in Polen of Tsjechoslowakije. Hoe lang nog? De economische situatie wordt slechter. De pasgetrouwde kinderen zien geen toekomst. En of Gorbatsjov het redt? Het lijkt me toe dat niet-christenen veel gedrukter leven dan christenen. Ze gaan helaas niet mee naar de kerk. Maar wij gaan op! Op naar de stadskerk van Luther. Nog in de Lutherstraat zijnde zien we een Russische parade naderbijkomen. Partijleden lopen mee. Niemand kijkt. Ze gaan kransen leggen bij het Russische monument tegenover de slotkerk. 'Helden, dank u wel', staat op de linten. Bedoeld zijn de gesneuvelde Russen van 1945. 't Is immers juist 50 jaar geleden dat de oorlog begon? 'Dank'zij dat andere Duits-Russische verdrag: van Hitler en Stalin. Maar wij lopen snel door naar de stadskerk. De bronzen klokken luiden al. Uit heel Saksen-Anhalt stroomt de kerk vol: 1500 mensen (normaal honderd tot honderd vijftig). Een plaatselijke predikant opent. Bazuin en snarenspel klinken. Ik zit onder Luthers kansel. Een vrouw naast me blijkt ook voor 't eerst in Luthers kerk. Dr. Wollstadt preekt nu over Philippensen 3, de Christushymne. In ons mensenleven, zegt hij, gaat het van klein naar groot en dan weer naar beneden. Bij Christus andersom: Hij was God gelijk, maar vernederde zich steeds dieper, waarna de Vader Hem zeer verhoogde. Dat ik Hem kenne en de kracht van Zijn opstanding!
In het gebed gaat het om de navolging van Christus, ook en juist in de gespannen situatie in het land, waarvoor gebeden wordt. Dan wordt het Avondmaal bediend door een predikant uit de Gemeinschaft. Diakenen in het zwart delen brood en wijn (zonder alcohol) rond in de gemeente, terwijl psalmen worden voorgelezen.
Loof de Heere, mijn ziel, en vergeet geen van Zijn weldaden, klinkt het in het Duits en het weerklinkt in mijn ziel. Ook jongeren naast mij nemen deel: zij hadden hun 'confirmatie' al op hun 15e jaar. Na de dienst blijven alle jongeren achter: honderden! Er volgt een jongerensamenkomst met zingen, een appèl, een interview met de gast uit Holland over het jeugdwerk daar. Ik herken bij deze jongens en meisjes, – een minderheidsgroep in een minderheidskerk – iets van Mozes' keus en geef ze daarom Hebreeën 11 : 24 mee als tekst. Na de maaltijd volgde de tweede dienst in de Stadtkirche.
Het openingswoord van een van de plaatselijke predikanten, die met de Gemeinschaft sympathiseert, verwees naar het altaarstuk in de kerk: Doop, Laatste Avondmaal, biecht en kruisprediking van Luther. Is er iemand in de kerk, die net als Judas geld krijgt om te verklikken wat hij van Jezus had gehoord? Ook hij is welkom in de kring!
Wat te denken van de kritieke situatie in de DDR? Bij alle klagen denke men aan Klaagliederen 3: 'Het zijn de goedertierenheden des Heeren dat wij nog niet vernield zijn!'
Dan krijgt de gast uit Holland het woord. Wat Calvijn niet vergund was, naar het land van Luther te vliegen, was hem vergund.
Ik schetste vervolgens vier parallellen tussen de Gnadauer Gemeinschaft in de Evangelische Kirche en de Gereformeerde Bond (Reformierter Bund) in de Niederl. Ref Kirche: beide uit de Reformatie van Luther voortgekomen, beide door het Piëtisme c.q. de Nadere Reformatie gestempeld, beide in de vorige eeuw niet met afscheidingen meegegaan, beide in de 20e eeuw door wereldoorlogen en ideologieën heengegaan, beide in een tijd van afval minderheid-in-een-minderheid geworden. Maar midden in de crisis klinkt uit dezelfde Bijbel hetzelfde woord: Psalm 77. Zou God Zijn gena vergeten? God zal verandering geven! Hij verloste uit alle volken Zijn Volk!
Wat Luther betreft: de toren van zijn 'Turmerlebnis' was afgebroken; maar hopelijk raken wij Luthers worsteling en bevrijdende ontdekking niet kwijt! En wat het Piëtisme betreft: Zinzendorf brak met Spener en Francke over de 'Busskampf'. Waar staan wij? Laten wij Piëtisten niet vergeten: een kind van God is tegelijk zondaar en tegelijk rechtvaardig. Want bij alle – indrukwekkende – nadruk op de heüiging, miste ik in de Gemeinschaft toch wel ons accent op de rechtvaardiging.
Later las ik in het jubileumboek van 1988 dat men dat zelf toegeeft. 'Heiliging' is ons 'liefste kind', maar laten wij het niet voortrekken. De bisschop vond het 'schön'. En ik vond zijn prediking daarna over Philippenzen 4 zeer 'schön': het christelijke leven van alledag. Rijk of arm – 'ik vermag alle dingen door Christus die mij kracht geeft'. Dit accent leggen wij weer veel te weinig, dacht ik.
's Avonds kwam de bisschop juist op mijn gastadres nog op bezoek. Wat een eenvoudige, hartelijke, geestelijke man. Hij was ook in Amsterdam geweest, op het evangelistencongres van 1986. Hij bleek gepromoveerd op Zinzendorf en relativeerde fijntjes de door mij genoemde breuk van Zinzendorf met de Piëtisten in Halle. En als een ware 'episkopos' relativeerde hij glimlachend mijn confronterende passage over Elia op de Karmel. Maar ja, waar blijft de richtingenstrijd als men bezet gebied is? Ik hoorde later dat 'linkse' dominees in de DDR ook wijselijk hun mond houden over hun ketterijen om de laatste restjes kerkgangers niet ook nog kwijt te raken.

C. Blenk, Amsterdam

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen