Bijbelvertalen en bijbelvertellen

In Nederland rollen per jaar ongeveer twaalfduizend boeken van de persen. Dat betekent ongeveer dertig per dag. Daaronder zijn naar schatting minstens drie à vier uitgaven van christelijke uitgevers of uitgevers, die ook religieuze lectuur op de markt brengen, van welke makelij dan ook. En dááronder zijn de, met de regelmaat van de klok verschijnende uitgaven óver of bíj de Bijbel.
Terwille van kringwerk, verenigingswerk en/óf persoonlijk gebruik verschijnen commentaren óp en inleidingen tót de Bijbel, bijbelstudies en bijbelse dagboeken, bijbelgedeelten in eigentijdse taal en bijbelvertellingen voor de kinderen, om slechts een greep te nemen. Het is niet altijd eenvoudig om tot een beoordeling van al dat materiaal te komen, omdat daarbij allerlei zaken complex door elkaar heen spelen.

Bijbelvertaling
Allereerst is daar de kwestie van de Bijbelvertaling zélf. De eigenlijke Bijbel is de Bijbel in de grondtalen. In vele talen is deze vertaald en het is uitgesloten voor één vertaling het alléénrecht op te eisen. Ook vertalen blijft mensenwerk. Bovendien, in de loop der tijden zijn telkens nieuwe Bijbelrollen van oude(re) datum gevonden. Dat kon leiden tot nieuwe inzichten en hééft daartoe ook geleid als het ging om de letterlijke vertaling van de teksten.

Aan de Statenvertaling te onzent mag de hoge eer worden toegekend dat ze de grondtekst zódanig woord voor woord op de voet volgt, dat gesproken kan worden van een letterlijke vertaling ('woordjes spellen'). Overigens is steeds aangegeven waar een vertaling onzeker blijft of waar ruimte is voor meerdere vertalingen. Dat betekent dat de Statenvertalers zelve hun eigen werk niet als feilloos of als onverbeterlijk hebben aangediend. Feilloos is alleen de grondtekst, hoewel bij het (op)schrijven of overschrijven ervan ook wel eens een menselijke fout kan zijn gemaakt, zegt Calvijn. Vandaar dat vergelijkend onderzoek van teksten geboden is.

In ons taalgebied zijn in de loop van de jaren ook andere vertalingen verschenen, zoals de Willibrordvertaling, de vertaling van professor Brouwer, de Nieuwe Vertaling van het Bijbelgenootschap, de Groot Nieuws Bijbel. Deze vertalingen verschillen niet alleen door taalkundige beslissingen, die genomen werden, maar ook vanwege verschillende theologische principes inzake het vertalen als zodánig.
Neem echter de Groot Nieuws Bijbel. Hier is sprake van een zodanig groot verschil in grondprincipe ten opzichte van (b.v.) de Statenvertaling, dat hiertegen grote bedenkingen moeten worden ingebracht. Grondwoorden van de Schrift zijn wegvertaald om toch maar vooral bij de tijd te zijn. Eigentijdse theologische inzichten spelen, over de Bijbel(tekst) heen, een geduchte rol.

Momenteel wordt door het Nederlands Bijbel Genootschap intussen onderzocht of er opnieuw een nieuwe bijbelvertaling komen moet. Het bijbelgenootschap is kennelijk bereid die te gaan verzorgen, omdat blijkt 'dat velen moeite hebben gekregen met de verstaanbaarheid van de gangbare vertalingen van de Bijbel'. Laten 'wij', die terecht hechten aan en vertrouwd zijn met de Statenvertaling vanwege de betrouwbaarheid en het fraaie coloriet daarvan, niet te gemakkelijk oordelen dat zulk een vraag niet wettig is. Het ligt op hetzelfde vlak als wanneer evangelisatiewerk wordt afgewezen, omdat nu eenmaal de deuren van de kerken (altijd) openstaan. We kunnen de Bijbel niet dicht genoeg brengen bij de mens van vandaag, die van de táál der Schriften zelfs is vervreemd. Maar als ik lees dat het Bijbelgenootschap zich nog niet heeft uitgesproken over 'de te gebruiken vertaalmethode' moet ik dan voor 'methode' lezen principe! Zal deze Bijbel beter zijn dan de toch in brede kring gekritiseerde Nieuwe Vertaling? Zal dan het woord-voor-woord principe van (b.v.) de Statenvertaling worden gehanteerd? Suggesties bij het Bijbelgenootschap zijn, zo las ik, welkom.

Intussen heeft prof. dr. J. van Bruggen, Schriftgetrouw theoloog, ook als het gaat om Bijbelvertaling, op een gehouden symposium terzake opgemerkt dat 'waar profeten in de Bijbel soms zelf tasten naar wat de Geest bedoelde te zeggen, de vertaler deze openheid naar de verre toekomst niet zal afsluiten'.
Bijbelvertalen is nog zó eenvoudig niet. En inmiddels dringt zich bij verschijning van boeken bij of over de Bijbel vaak al de voorvraag op van welke vertaling gebruik is gemaakt.

Vertolken
Dit brengt me op de kwestie van het dóórgeven van de Bijbel. Ik bedoel dan niet direct de vraag van de vertolking, zoals die in de verkondiging gestalte krijgt. Wie overigens nauw in de ingewanden is als het om vertalen gaat, mag dezelfde zorgvuldigheid ook wel in acht nemen als het om de vertolking gaat. Ook prediking is woordjes spellen, niet meer en niet minder dan de Schriftwoorden doorgeven. 'Vrije exegese' of helemaal-geen-exegese verdraagt zich niet met stiptheid in vertaalprincipe. Met beroep op de meest zuivere vertaling kan men klanken of opvattingen doorgeven, die aan die vertaling zelf of aan het theologisch principe van de vertalers vreemd zijn.

Verder kunnen we met betrekking tot de vertolking ook denken aan de zogeheten kinderbijbels. Eigenlijk is het onjuist om hier van Bijbel te spreken. Een kinderbijbel is geen Bijbel, zeker niet met een hoofdletter geschreven. Het is een bepaalde weergave van bijbelverhalen. Dat juist hier ook menselijke (en dus theologische) vooringenomenheid een grote rol speelt behoeft geen betoog. Er zijn grote verschillen tussen de kinderbijbels onderling. We hebben ze van Van Wijk tot Klink, met alle varianten, zoals Vreugdenhil, Anne de Vries, Evert Kuit, daartussen. Deze alle hebben de geur aan zich van de kerkelijke kring waaruit ze stammen, zij het niet alle in gelijke mate. Ook hier al spelen theologische vooringenomenheden een grote rol .

Verder verschijnen ook met een zekere regelmaat boeken, die een inleiding òp of een handleiding bij de Bijbel willen zijn. Ik bedoel niet de commentaren. Daarbij speelt bijvoorbeeld de vraag van het al of niet aanvaarden van de Schriftkritiek een beslissende rol. Ik bedoel echter die boeken, vaak van illustraties voorzien, die de lezer dichtbij de bijbelboeken, de aardrijkskundige plaatsen, de flora en fauna van de Bijbel, en de tijd van de bijbelschrijvers proberen te brengen; zeg de bijbelse handboeken. Wanneer we die moeten beoordelen speelt niet alleen de vraag van de gebruikte vertaling een rol maar zeker ook de (theologische) visie, die de schrijvers hebben op (het gezag van) de Bijbel.
Als voorbeeld noem ik 'De boodschap van de Bijbel'. In deze uitgave, uit het Engels vertaald, gaat het om de vraag: 'heeft de Bijbel nog iets te zeggen voor het dagelijks leven, in al de verschillende samenlevingen en culturen van onze twintigste eeuwse wereld?'. Het antwoord is (uiteraard) 'ja'. Daarom veel eigentijdse foto's in dit boek. Wat de inhoud betreft komen dan op aansprekende wijze aan de orde de onderscheiden bijbelboeken, waarbij het gaat om 'de boodschap' ervan. Eigenlijk is het onjuist om over 'de' boodschap te spreken. Het is ook hier niet meer dan een menselijk pogen om iets van de boodschap van de Bijbel door te geven aan mensen van vandaag. Dé boodschap is te pretentieus, net als wanneer een dogmatiek verschijnt onder de titel de (b.v.) gereformeerde dogmatiek.

In het onderhavige boek blijven stukken van de boodschap in de onderscheiden bijbelboeken (naar mijn mening) onderbelicht en worden andere overbelicht. Dat ligt al in de vraagstelling opgesloten. Intussen geeft dit boek een schat aan overzichtelijk gerangschikt materiaal met betrekking tot de onderscheiden Bijbelboeken. Ik kan me goed voorstellen dat een van de Bijbel vervreemd mens door het lezen van dit boek toch dichter bij hèt Boek wordt gebracht. Maar wie het theologisch tot op de laatste draad wil snijden, heeft alle aanleiding om kritische notities te maken. Van welke vertaling wordt gebruik gemaakt – helaas in dit geval meestal de Groot Nieuws Bijbel –; kán het eigenlijk wel dat de vorm-kritiek wordt gehonoreerd, wat overigens iets anders is dan Schriftkritiek; uit welke kringen stamt dit boek, heeft het wel ons taaleigen?
Ik geef met dit voorbeeld slechts te kennen, dat bij allerlei uitgaven óver de Bijbel kritische tot zeer kritische vragen zijn te stellen, terwijl anderzijds veel 'Bijbelgetrouw' materiaal wordt geboden.

Het Boek
Dit brengt me tot het laatste. Al geruime tijd ligt voor mij Het Boek, een Nederlandse versie van de zogeheten Living Bible, uitgegeven door de Stichting Living Bibles International, Holland. In de titel is het woord Bijbel vermeden, al wijst de benaming 'Het Boek' linea recta naar de Schrift als zodanig. 'Het Boek' wordt aangekondigd als 'een bijzondere uitgave van de Bijbel'. Maar er wordt direct aan toegevoegd dat het 'een-gedachte-voor-gedachte-vertaling' is. 'De verhalen worden verteld voor mensen van deze tijd met taal, woordspelingen en uitdrukkingen van nu'.
Welnu, uit het feit dat dit 'Boek' wordt aangekondigd, niet als een letterlijke vertaling maar als een vertelde bijbel, mogen we het motief ontlenen om andere normen bij de beoordeling te hanteren dan die voor een Bijbelvertaling worden gehanteerd.
De Groot Nieuws Bijbel wordt als vertáling aangemerkt, in hedendaagse omgangstaal. Dat is met Het Boek anders. Eigenlijk wordt de Bijbel in Het Boek als één doorlopend verhaal verteld, met daarbij wel de hoofdstukkenindeling maar bijvoorbeeld niet de tussenkopjes.

Een gedachte-voor-gedachte vertaling is uiteraard geen letterlijke vertaling. Wie dit Boek als vertaling wil aanmerken roept direct alle fundamentele kritiek op, die op elke Bijbelvertaling mag worden toegepast. Maar wanneer we ons realiseren, dat in feite een vertelbijbel is bedoeld dan aarzel ik niet te zeggen, dat er sprake is van zwart-wit-kritiek in bepaalde recensies, die ik tot nu toe las; kritiek die zich niet verdraagt met het grote gemak waarmee bepaalde kinderbijbels zijn geaccepteerd.
Ik ga echter nog een stap verder door te zeggen dat ook wie vertrouwd is met de taal der Schriften, óók met de taal van de Statenvertaling, bij het lezen van dit Boek vaak weer ophoort van woorden en gedachten in de Schrift, die door de bekendheid ervan waren afgesleten. Op z'n minst dringt lezen vaak tot de vraag: wordt dit of dat dan bedoeld in de geijkte vertalingen? Dit dringt dan tot het lezen van de betreffende vertaling.

Kritiek
Ik besef intussen zeer wel, dat de wijze waarop dit 'Boek' is uitgegeven aan alle kanten de gedachte oproept, dat het een echte Bijbel is: de uitvoering in gebonden editie op huisbijbelformaat, de twee-kolomsindeling, de nummering van de teksten. Maar desalniettemin moeten we deze intussen toch blijven aansprekem op de gedachte-voor-gedachte-opzet.
Gedurende de vele maanden nu, dat ik allerlei hoofdstukken van deze bijbelparafrase gelezen heb, heb ik vele uitroeptekens geplaatst maar ook diverse vraagtekens. Aan deze Nederlandse edititie is door een keur van medewerkers gewerkt, deels uit evangelische kring, deels uit de kerken. Welnu, als bijbelwoorden moeten worden omgevormd tot gedachten hangt het er ook maar van af wie die gedachten formuleert. Onontkoombaar spelen dan ook afkomst en traditie van de bewerker, alsook de vertaling, die men voor de weergave gebruikt, een grote rol. Er zijn ook teksten of zelfs gedeelten weergegeven op een wijze, die mij het rode potlood deed gebruiken, zij het niet scherp geslepen. Ik noem slechts één voorbeeld.
In Jesaja 1 : 18 lezen we het bekende woord komt, laat ons te zamen richten, zegt de Heere, al waren Uw zonden als scharlaken, zij zullen wit worden als sneeuw, al waren zij rood als karmozijn, zij zullen worden als witte wol.' 'Het Boek' geeft dit dan weer in de volgende gedachte-voor-gedachte:' Kom nu en laten wij de zaak rechtzetten, zegt de Here, al waren uw zonden rood als scharlaken, Ik maak ze wit als sneeuw. Uw vuurrode zonden zullen worden als witte wol.' 'Te zamen richten' en 'de zaak rechtzetten' is nog niet hetzelfde. Het woord laat ons te zamen richten' uit Jes. 43 : 26 wordt in het Boek echter terecht weergegeven met 'want wij moeten eens met elkaar gaan rechtspreken'.
Ik volsta met dit ene voorbeeld. Er zouden andere en wellicht betere voorbeelden van minder geslaagde of zelfs minder juiste weergave gegeven kunnen worden. Maar dit doet niets af van de waardering voor de goeddeels geslaagd te noemen weergave. Ik heb begrepen dat voor een heruitgave van 'Het Boek' momenteel meelezers zijn aangetrokken, die de kam nog eens door het geheel halen. Dat is nodig. Het is goed dat het gebeurt. De grote belangstelling die er kennelijk voor deze uitgave is, betekent dat grote zorgvuldigheid meer dan vereist is.

Intussen mag de poging om de Bijbel dicht bij de mensen te brengen, zonder van De Schrift af of toe te doen en zonder in profanisering te vervallen (al kan hier en daar een weergave weleens iets te alledaags zijn) als positief worden gewaardeerd. Een volk wordt uitgeroeid als, omdat het zonder kennis is.
Voor de eredienst is de beste vertaling nog niet goed genoeg. Maar verder mogen we dankbaar zijn voor elke poging, die er toe dienen moet om de Schrift dicht bij de mensen van vandaag te brengen en zo hopelijk de mens van vandaag dichter bij de Schriften.

Tenslotte rijst nog wel de vraag of er nog wat gebéúrt als de Schriften opengaan, ook daar waar het Schriftgezag hoog staat genoteerd en het met de vertaling nauw genomen wordt. Horen we niet allerwegen de klacht van geestelijke dorheid en dodigheid, ondanks behoud van Statenvertaling, het belijden van trouw aan de confessie, het gehecht zijn aan de (leer) van de vaderen en het nauw nemen met de traditie? Het Woord van God is niet gebonden. Maar wij kunnen het Woord wel binden, ook aan menselijke inzettingen. Terwijl de Geest intussen vrij baan voor Het Woord schept langs wegen die wij niet vermoeden of hadden uitgedacht.

v. d. G.

N.a.v. 'De boodschap van de Bijbel', uitgave J. N. Voorhoeve, Den Haag, 216 pag., ƒ 99,–.
Het Boek, uitgave Stichting Living Bibles International/Holland, 1131 pag., ƒ 47,50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen