Incest

Inleiding
Er wordt in onze tijd veel geschreven over allerlei psycho-sociale problemen. Niet alleen in de kerken maar ook in de wereld daaromheen wordt gesproken, nagedacht en geschreven over levensproblemen. Behalve dat er blijkbaar onder uitgevers een markt is en een vraag bij lezers, is er onmiskenbaar sprake van een brede problematiek in de samenleving; zo u wilt een nood. Het gaat over angst, over fobieën, over depressiviteit, over relatieproblemen, over suicide, over incest. Men leest er vrijwel dagelijks over in kranten. Het zijn geen problemen die specifiek zijn voor de kerken of bepaalde kerkelijke groeperingen. Het zijn ook geen problemen die alleen 'in de wereld' spelen.
Het lijkt mij van gewicht dit feit te bedenken. Discussies over de vraag of bepaalde problemen in een bepaalde kerkelijke gemeenschap van een zekere traditie meer of minder vaak voorkomen dan daar buiten zijn tot op heden wéinig vruchtbaar gebleken. Werelden van verschil doen zich echter voor als het gaat om de visies die men op bepaalde problemen en hun oorzaken heeft, de antwoorden die men zoekt en de wijze waarop men die antwoorden zoekt te verwoorden. Dan blijken er wel degelijk verschillen te bestaan ook tussen kerken onderling. Verschillen en minutieuze geschillen. De vraag is ondertussen wat daar de waarde van is. Temidden daarvan houd ik er twee betrekkelijk eenvoudige regels op na. De Heilige Schrift heeft haar eigen gezag, 'waarvan wij altijd bereid zijn tot verantwoording aan een ieder die ons rekenschap afeist'. De pastor heeft zijn eigen gezag en deskundigheid waarvan hij altijd bereid moet zijn tot verantwoording aan een ieder die rekenschap afeist. Ook als het gaat om psycho-sociale problemen.
Zoals gezegd vanuit de verschillende kerken, dus ook vanuit de reformatorische kerken wordt veel over genoemde noden gedacht, gesproken en geschreven. Zo verscheen zeer recent over suicide een boek van dr. J. v. d. Wal, direkteur van de GLIAGG 'De Poort' (Gereformeerde Landelijke Instelling voor Ambulante Geestelijke Gezondheidszorg; Suicide, Christelijke hulpverlening rond een levensprobleem, in de serie Praktisch & Pastoraal, uitgeverij J. J. Groen en Zoon, Leiden, 1989). Zo verscheen het hier te bespreken boek Incest. Wat gaat ons dat aan? van dr. J Hoek, hervormd predikant te Veenendaal (uitgeverij Boekencentrum B.V., 's-Gravenhage, 1989). Incest – maar niet alleen incest – is zo'n typisch voorbeeld van een breed maatschappelijk probleem dat in (meest waarschijnlijk) alle lagen van de bevolking, ook de kerkelijke voorkomt. Dr. Hoek heeft blijkens zijn inleiding geaarzeld alvorens te besluiten om te schrijven. Ik kan mij dat goed voorstellen. Wie immers een boek(je) over incest wil schrijven, moet wil hij werkelijk verantwoording afleggen – in de bovengenoemde zin – een boekje opendoen. En dat is een in dit verband verre van aangenaam karwei. Het heeft namelijk nogal wat weg – de vergelijking is niet fraai, maar is ook in het boek te vinden – van het lichten van de deksel van een beerput.

Een definitie van incest
In het tweede hoofdstuk geeft dr. Hoek 5 voorbeelden van incest met een korte kanttekening. 2 van de 5 voorbeelden zijn tamelijk uitzonderlijk. Deze uitzonderingen zullen de regel van wat incest is wel moeten bevestigen. Maar toch begrijp ik de functie er niet van. Op mij maken ze de indruk een enigszins relativerende functie in het geheel te hebben. Zou dat juist zijn, dan hadden ze beter weggelaten kunnen worden. Er valt namelijk helemaal niets te relativeren met betrekking tot incest. Incest is sexueel misbruik (in allerlei vormen) van kinderen door gezins- of familieleden. Essentieel daarbij is dat het kind tengevolge van het gebruik van lichamelijk of relationeel overwicht, of geweld, of ten gevolge van gevoelsmatig onder druk zetten, de sexuele contacten niet kan weigeren of zich eraan kan onttrekken.

Het christelijk geloof verdacht
In hoofdstuk 3 somt dr. Hoek de verwijten op die er in verband met incest aan het adres van de kerk gemaakt worden. De bezwaren zijn niet nieuw. Ze zijn ook niet specifiek voor incest. Dezelfde bezwaren werden ook genoemd in het kader van de pressiviteit. Ze zijn zelfs niet specifiek voor de kerk. Men kan zeggen dat overal waar sexualiteit verdacht is er de rol van de vrouw een ondergeschikte is en naast andere factoren een risico bestaat. Maar dat geldt voorwaar niet slechts in godsdienstige kringen.

Tekst en uitleg
Daarom is enerzijds dr. Hoek aan zijn tekst te houden wanneer hij in hoofdstuk 4 (nog weer eens) tekst en uitleg geeft in kort bestek ondermeer over de positie van de vrouw, over sexualiteit. Daarvan kan niet vaak genoeg verantwoording afgelegd worden. Anderzijds dringt zich een paradox op. (Een riskant woord, in dit verband; ik weet het.) Een paradox die zich in therapieën wel vaker voordoet. 'Het werkt wel, maar het helpt niet!' Hoe komt het toch, wat is toch de achtergrond van 'de misvatting en het misbruik van bepaalde bijbelse gegevens' (blz. 22) met zulke traumatisch gevolgen. Het lijkt mij dat deze vragen aan de orde gesteld moeten worden, wil de uiteenzetting van dr. Hoek niet gevangen blijven in de paradox.

God als Vader (blz. 27)
Ik ga nog op een enkel detail in. Het is uit onderzoek wel bekend dat de voorstelling, het beeld dat gelovigen van God hebben zowel vaderlijke als moederlijke kwaliteiten omvat: Hoe is dat eigenlijk onder gereformeerden. Hoe ligt dat eigenlijk in de traditie. Met andere woorden, sluiten de gevens zoals dr. Hoek ze voorstelt aan bij de geloofsbeleving of zit daar nu juist een van de knepen?

Vergeving (blz. 31)
Altijd terugkerend en enigszins berucht thema is de 'eis tot vergeving'. Het pijnlijke is bij dr. Hoek ook weer dat het spreken over het schenken van vergeving door het slachtoffer een veel en veel zwaarder accent krijgt dan vragen om vergeving door de dader. Er wordt feitelijk met geen woord gerept over wat van de dader verwacht dan wel geëist zou mogen worden. Hoe komt dat toch? Waarom spreekt dr. Hoek niet of nauwelijks over de eis tot boete en omkering van de dader? Waarom spreekt dr. Hoek niet over tuchtmaatregelen tegen de dader zolang hij niet tot inkeer is gekomen? Waarom neemt dr. Hoek genoegen met de bereidheid tot vergeving in de rechte weg van de kant van het slachtoffer als de houding van de dader verzoening onmogelijk maakt? (blz. 33) Nou vraag ik u toch? Behoorden daders, die een kerkelijk ambt bekleedden – en dus hun eigen huis niet wel regeerden – niet tijdelijk uit dat ambt geschorst te worden? Behoorden zulke onboetvaardigen niet van het Heilig Avondmaal geweerd te worden? Vanwaar toch deze onevenredigheid, ten koste van het slachtoffer?

Eert uw vader en uw moeder (blz. 33)
Het vijfde gebod is eveneens een heet hangijzer. Let u op! 'Kinderen mogen niet uit respect voor hun ouders tegen de Heere in kiezen. Ze mogen niet uit gehoorzaamheid aan de ouders tegen Gods Woord ingaan. Ze mogen zichzelf niet in gevaar begeven en zich laten misbruiken uit solidariteit met het gezin of uit onderworpenheid aan het ouderlijk gezag' (blz. 34). Dr. Hoek! Hoe weten die arme kinderen dat? Van wie horen ze dat! Van dat gezins- of familielid dat lichamelijk of relationeel overwicht heeft of geweld gebruikt of gevoelsmatig onder druk zet, zodat het kind niet kan weigeren of zich eraan kan onttrekken? Met alle respect maar de laatst geciteerde zin: 'Ze mogen zichzelf niet in gevaar begeven of zich laten misbruiken uit solidariteit met het gezin', is afgrijselijk. Er had moeten staan: kinderen mogen niet gedwongen worden uit respect voor hun ouders tegen de Heere te kiezen. Ze mogen niet gedwongen worden uit gehoorzaamheid aan de ouders tegen Gods Woord in te gaan. Ze mogen niet in gevaar gebracht worden en misbruikt worden op grond van solidariteit met het gezin of uit onderworpenheid aan het ouderlijk gezag.

Profiel en hulp
De hoofdstukken 5 en 6 gaan over de herkenning van incest en de hulpverlening. Deze hoofdstukken zijn vitaal en een 'must' voor een ieder die er mee te maken zou kunnen hebben (wie niet?). Om die reden verdienen deze hoofdstukken verdere uitleg en uitwerking.

Het belang van de prediking
Dan volgt nog een hoofdstuk losse gedachten rond incest. Eén noem ik er. Dr. Hoek pleit ervoor ook in de prediking aandacht te geven aan deze problematiek. Terecht lijkt me. Zelf heb ik incest wel ter sprake gebracht n.a.v. een gedeelte uit Efeze 5 (vs. 1-21). De apostel wijst de gemeente op de gevaren en zonden m.n. op het gebied van sexualiteit. Hij roept de gemeente op alert te zijn, hen in gedachten roepend de woorden van een oud lied dat (vermoedelijk) bij hun doop gezongen was (vs. 14). Ontwaakt! Er zijn vele schriftplaatsen die aanknopingspunten bieden. De reactie nadien: moet dat nou op de preekstoel?, is op z'n minst verdacht voor een dubbele moraal.

Adressen
Zeer belangrijk is aan het slot het overzicht van adressen voor hulpverlening met naam en toenaam, doelstelling, telefoonnummers. Dr. Hoek zal het mij niet euvel duiden als ik mij verbaas over het feit dat de GLIAGG 'De Poort' niet vermeld wordt (regionale bureaus te Amersfoort, Goes, Schiedam en Zwolle, inlichtingen tel. 010-4261081).

ledere serie voor zich of…
Ik kom terug op het begin van deze bespreking. Inmiddels wordt in praktische en pastorale series, in kleingeld met meer of minder perspectief over psycho-sociale problemen geschreven. Het valt te verwachten, dat spoedig in deze series deeltjes over incest verschijnen. Ik zou, hoe naïef ook willen pleiten voor een gezamenlijk projekt met een bundeling en uitwisseling van ervaringen en visies. Zodat er ook gekomen kan worden tot een voldoende gedifferentieerd en gedegen behandelaanbod.

Afzondering
Als inleiding tot het gesprek, als 'warmingup' wil ik het boekje van dr. Hoek aanbevelen. Het zou mij evenwel spijten indien er lezers zouden zijn, die na het boekje gelezen te hebben het zouden dichtdoen, wegleggen en zeggen: 'Zo, dominee heeft 't weer goed gezegd!'

P. J. Verhagen, Breda

N.a.v. dr. J. Hoek, Incest, wat gaat het ons aan? Uitgave Boekencentrum, 's-Gravenhage, ƒ 15,90.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen