De muur gevallen

Dezer dagen moest ik denken aan een woord van Ulrich von Hutten, een tijdgenoot van Luther. Hij leefde in de tijd van de Renaissance van de kunst en van de cultuur in het algemeen en van de bloeitijd van het humanisme, met Erasmus als de grote voorman. Von Hutten zei toen: 'es ist ein Lust zu leben'; 'de wetenschappen bloeien, de geesten ontwaken, het is een lust om te leven'. Nu zijn Calvinisten altijd ietwat ingetogen geweest als het gaat om het bezingen van de eigen tijd. Daarvoor werden altijd en overal teveel de ernst van de zonde en de ontwrichting van verhoudingen, zoals God ze heeft gewild, ontwaard. En zeker ónze tijd geeft zoveel verschrikkingen te zien her en der in de wereld, dat mensen van vandaag, en dan bepaald niet alléén Calvinisten, eerder geneigd zijn sombere tonen te laten klinken dan juichtonen.
Maar waarom zouden we het vandaag Ulrich von Hutten niet een keer nazeggen, nu we voor zulke grootse gebeurtenissen staan als die zich in de communistische landen voltrekken? De gebeurtenissen hebben elkaar in zulk een snel tempo opgevolgd, dat de mensen in de Oostbloklanden, wanneer men die landen momenteel bezoekt, vragen: 'hoelang is het geleden, dat u hier geweest bent, een jaar, een maand of een week?' Zo snel voltrokken en voltrekken zich de gebeurtenissen.
Intussen mogen we dankbaar constateren hoe vandaag de rotte appel van het communisme door de mand valt en mogen we met verbazing gadeslaan hoe de volkeren achter het ijzeren gordijn de ban van het communistisch systeem doorbreken. De beelden van het slechten van de Berlijnse muur en de massale doortocht van Oost naar West kunnen niet anders dan met diepe ontroering worden bekeken. Hier wordt vandaag – zo is allerwegen de commentaar – geschiedenis gemaakt. Het is dé (?) gebeurtenis van de eeuw.

Nee, de gebeurtenis van de eeuw kan het niet meer zijn. Dat is de Tweede Wereldoorlog zelve geweest, in negatieve zin dan. Maar de knechting van de volkeren in Oost Europa en de beruchte muur, casu quo het beruchte gordijn, dat scheiding maakte tussen Oost en West, zijn wel de onmiddellijke gevolgen geweest van deze diepe crisis van onze eeuw, zoals die onder het Nazisme manifest werd. Wie had dan ook ooit nog durven hopen om in de tijd van één mensenleven niet alleen de opkomst en de dreiging van het communisme, met de scherpe tweedeling van Europa, maar ook de neergang en de vermolming ervan te zullen meemaken? Daarom zeg ik toch een keer: het is een lust om te leven.
In de naoorlogse jaren hebben we in ons land de massale emigratie naar Canada en Amerika meegemaakt. Mensen vluchtten weg uit het westen, vanwege de dreiging van de Russen.
De wereld heeft verder met verbijstering gadegeslagen hoe de opstand in Boedapest in 1956 in bloed werd gesmoord.
We hebben letterlijk de adem ingehouden en zaten aan onze zetels gekluisterd toen de Russische vloot opstoomde naar Cuba, en op het laatste moment, vóór de confrontatie met de Amerikaanse vloot, de steven wendde. En dan nu dit. De ban is gebroken! Het is bijna niet te geloven.

Tegenwerping
Natuurlijk stapelen zich ook de vragen op. Het was niet voor niets dat Helmut Kohl, staande temidden van de mensenmassa bij de muur, opriep tot voorzichtigheid. Wanneer de massa losbreekt kunnen er ook vreemde dingen gaan gebeuren. De tijd lijkt voorbij dat Rusland zelf de duimschroeven aanzet bij gebeurtenissen als nu in Oost-Duitsland plaatsvinden. Het is in Hongarije niet gebeurd, het is in Polen niet gebeurd, het lijkt ook in Oost-Duitsland niet meer te zullen gebeuren, tenzij het roer in Moskou wordt gewend. Er is echter wel een ander gevaar. Zijn volkeren, die zolang geknecht zijn, en nauwelijks kader hebben kunnen vormen, nog wel geëquipeerd om leiders voort te brengen, die hen uit de chaos van dit moment voeren naar een stabiel, geordend staatkundig leven? Ergens las ik de uitdrukking 'glasnost anarchie'. Het is onmiskenbaar waar, dat de 'openheid', die in de communistische landen is doorgebroken, in de kortste keren tot chaotische toestanden heeft geleid.
Er zal nog heel wat water door de Rijn stromen alvorens de ontwikkelingen in goede banen zijn geleid. Zullen de vluchtelingen werk en een Sitz im Leben vinden? En is Duitsland rijp voor een hereniging? Er is vijftig jaar na datum best nog reden om de vraag te stellen wat een verenigd Duitsland als centrale machtsfactor in Europa zal gaan inhouden.

Maar intussen is er geen reden om af te dingen op de grootse gebeurtenissen van vandaag. Toen de eerste ritselingen van de nieuwe vrijheid tot ons doordrongen waren er nog de stemmen, die riepen dat het 'allemaal politiek' (van Moskou) was. Maar we komen er achter dat het voluit ernst is. Hier kan nauwelijks meer van een bijltjesdag(jaar) worden gesproken. De oude heren van het gevestigde communisme moeten het hoofd buigen voor de drang naar vrijheid, die gistend naar buiten is gebroken. Ze hebben één voor één hun politieke stoel achterover zien vallen om vervolgens hun politieke nek te breken. De volkeren, die onder de knoet van het communisme waren gebracht en daar nooit zelf voor gekozen (zouden) hebben, hebben doen blijken nog voldoende innerlijk weerbaar te zijn. Het wachten is nu nog op Roemenië.

Waarom nú?
Allerwegen wordt de vraag gesteld hoe het toch mogelijk is dat nu de dingen zich in zo snel tempo kunnen voltrekken. Commentatoren hullen zich in breedsprakige vertogen en intussen in nevelen van onduidelijkheid. We hébben eenvoudig het rechte antwoord niet. Waarom zette de Praagse lente niet door en waarom lukte de Hongaarse opstand niet? Wij hebben ons tot de tanden bewapend om het communisme te weerstaan of liever uiteindelijk te overwinnen. En nu geschiedt het allemaal van binnenuit. Het is begonnen, oftewel het heeft zich goed doorgezet nadat Gorbatsjow de scepter over de USSR ging zwaaien. Perestrojka en glasnost werden de toverwoorden voor de hervormingen, de vernieuwingen. Wie het boek van Gorbatsjow, Perestrojka heeft gelezen, zal het wellicht, als ondergetekende, teleurgesteld terzijde hebben gelegd. Inhoudelijk stelt het niet zóveel voor. Maar intussen wordt op vele pagina's erkend dat het communistische systeem in economisch opzicht heeft gefaald. Welnu, een scherper zelfbeschuldiging kan het communisme niet te incasseren krijgen. Want het communistisch systeem staat en valt nu eenmaal met de materialistische factor, met de economie. En als dan de burgers van de onderscheiden communistische landen het aan de broekriem bemerken dat het systeem heeft gefaald, dan sluit zulk een zelfanalyse uiteraard geheel aan bij het volksgevoelen. De volkeren ruiken betere tijden, in ieder geval voelt men de tijd aanbreken dat in openheid het systeem kan worden gekritiseerd.

Waarom kan het nu allemaal opeens? Eén man heeft de schroefjes losgedraaid. Me dunkt echter dat we als christenen het net aan de andere zijde moeten werpen, als het gaat om de vraag waarom deze dingen zich vandáág voltrekken en kennelijk pas voltrekken kúnnen. Toen we in de huiselijke kring aan het begin van de afgelopen zondag ietwat willekeurig een plaat opzetten, speelde Jan J. van de Berg, de Delftse organist: 'alles wisselt op Zijn wenken, maar Hijzelf verandert niet.' Er was alle reden om in dankbaarheid het vers mee te neuriën of te zingen. De pastor van de zondagmorgen begon ook met dèze regels zijn gebed. Me dunkt, dat we het daar moeten leggen en laten:
'rust mijn ziel, uw God is Koning heel de wereld Zijn gebied
alles wisselt op Zijn wenken
maar Hijzelf verandert niet.'
God schrijft ook vandaag de geschiedenis. Hij leidt haar en richt haar. In de wisseling van de tijden, bij de wisseling van de machten op het wereldtoneel is de Almachtige geen ledig toeschouwer. God staat in de vergadering der goden (Ps. 82).
Er mag daarom in de christelijke gemeente wel alle dank ook voor het Aangezicht des Heeren zijn om alles wat zich vandaag voltrekt in het Oostblok. Het is ook dwars tegen onze verwachtingen in. Nee, ook vandaag doen we niets af van het demonische van het communistische, atheïstische systeem. Alle boeken, die ertegen zijn geschreven en alle waakzaamheid ervoor, waartoe werd opgeroepen, is niet tevergeefs geweest. Maar als we dan mogen meemaken dat volkeren hun vrijheid herkrijgen en vanonder dit systeem mogen uitkruipen dan is er alle reden tot dankbaarheid.
Jarenlang is in de gemeenten gebeden inzake de nood van de verdrukte en vervolgde christenheid achter het ijzeren gordijn. Nu er reden is tot dankbaarheid – ook al kijken wij niet verder dan vandaag – zal deze dankbaarheid ook voor Gods Aangezicht worden gebracht.
Overigens staan we ook voor de vraag naar nieuwe wegen inzake de hulpverlening. Hoe kunnen we ertoe bijdragen, dat de christenen daar in eigen verantwoordelijkheid gestalte kunnen geven aan de meerdere vrijheid die ze krijgen? Hulpverlening voor de christenen daar blijft juist nu méér dan geboden. Het economische systeem is in elkaar gezakt. Juist daarom zullen wij van onze overvloed nu ook moeten delen met hen.

Systemen
Op nog één aspect wil ik de nadruk leggen met betrekking tot de gebeurtenissen in de Oostbloklanden. Wie ooit de landen achter het ijzeren gordijn heeft bereisd, heeft ze aan alle kanten ontwaard: de dienaren van het systeem, of het nu grenswachters, politiemensen, beheerders bij openbare gebouwen of dienstdoend personeel in de hotels betrof (met name aan de balie). Humorloos en afstandelijk deden ze hun werk. Ze waren de verlengstukken van het systeem, de harlekijnen, waarvan de touwtjes door de hoge heren werden bediend. Af en toe kon men de laatste jaren daarin ook lichte veranderingen bespeuren. Het was alsof verschillenden van hen hun gewichtigheid en gebondenheid aan het relativeren waren, omdat er kennelijk nieuwe tijden op komst waren.

Wat zagen we nu dezer dagen gebeuren? De systeembewakers werden zelf meegenomen in de euforie, die zich voltrok. Eerst stonden ze er nog schuchter bij, weigerden ze toegestoken handen. Maar op een bepaald moment dansten de Vopo's mee op de muur, die op instorten stond. Ook bij hen werden hun eigenlijke gevoelens jarenlang onderdrukt. Een opgelegd systeem leeft niet onder de mensen. De mensen lo pen er ook niet warm voor, wensen niet echt mee te werken aan de opbouw ervan. Het systeem viel dan ook deze dagen met name door de mand in het overstag gaan van de grensbewakers.
In wat dezer dagen geschiedt ontwaren we hoe gevoelens decennia lang zijn weggedrukt en we zien tevens wat er gebeurt als ze weer vrijelijk naar buiten kunnen komen. De les hieruit is, dat aan politieke (maar ook kerkelijke) systemen, die onder druk in stand worden gehouden, op den duur geen leven is beschoren.

Intussen blikken de passanten aan de grens tussen Oost-Duitsland en West-Duitsland van een communistisch systeem even in ons kapitalistisch systeem. Ze vergapen zich aan de overvolle etalages van het Wirtschaftswunder. Ze ruiken ook even aan het systeem van onze vrijheid. Een systeem echter – zo moeten we helaas ook zeggen – waarin de vrijheid is misbruikt tot een oorzaak voor het vlees. Wij konden de weelde niet aan en kwamen terecht in een situatie van Godloosheid en goddeloze praktijken. Zal onze vrijheid voor de mensen uit het Oostblok uiteindelijk ook niet een desillussie zijn? Of zullen er nog voldoende krachten zijn die manifesteren wat echte vrijheid is en wat die waard is?
Het communistische systeem wankelt. De muur is gevallen.
De echte muur, die in de geschiedenis gevallen is, is de middelmuur des afscheidsels (Ef. 2 : 14). Dat heeft te maken met de verzoening tussen God en mens. Maar dat heeft ook consequenties voor de verhouding tussen mensen. Daar ligt de ware vrijheid in verankerd. Daar ligt de kracht om vijandschap onder de mensen ook teniet te doen. Zal de kerk in de vrijheid des Geestes zo een boodschap hebben in de nieuwe situatie die ontstaat? Opdat het ene systeem niet door het andere wordt vervangen, zonder echte vrijheid in de bijbelse zin van het woord.

v. d. G.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen