Het doemdenken voorbij

In de eerste helft van de tachtiger jaren werd alom het woord doemdenken gebezigd. Daarin lag opgesloten het gevoel van uitzichtloosheid bij de mens van vandaag, met name dan in ònze samenleving. Ongetwijfeld hield het gebruik van dat woord verband met de economische neergang, die zich had aangekondigd, met daarbij de toenemende werkloosheid en verder ook de dreiging van de kernwapens. Ik zeg dat de uitdrukking doemdenken met name in ònze eigen samenleving werd gebezigd om daarmee het levensgevoel in onze omgeving aan te geven. Ons leven wordt bedreigd, zo was de ervaring.
We komen de uitdrukking doemdenken echter vandaag niet meer zoveel tegen. Is er dan zoveel verbeterd? Ten déle is er inderdáád verbetering. We klimmen economisch weer uit het dal. De werkgelegenheid is weer behoorlijk aangetrokken. En, last but not least, de koude oorlog wordt, naar het zich laat aanzien, afgebouwd. Met de komst van Gorbatsjow is er glasnost en perestrojka gekomen en besprekingen op topniveau lijken hoopvol perspectief te bieden met het oog op het tegengaan van de wapenwedloop en zelfs op de vermindering van het wapenarsenaal. Kon men in het begin van de tachtiger jaren in ons land nog een half miljoen mensen op de been brengen voor een anti-kemwapendemonstratie, vandaag zou een oproep tot het houden van zo'n demonstratie geen effect meer hebben.
Kortom, er is in betrekkelijk korte tijd meer uitzicht gekomen op een leefbare situatie.

***

Wat we dan intussen vergeten is, dat er in de tegenstelling tussen arm en rijk in de wereld, in plaats van verbétering nog steeds van verslèchtering sprake is. De Derde Wereld moest in de tachtiger jaren voor het invoeren van één vat aardolie gemiddeld driemaal zoveel aan eigen producten (katoen, koper) uitvoeren dan in de zeventiger jaren. Wat dat betreft staan de zaken er slecht(er) voor en is de leefbaarheid van onze wereld nog steeds samengetrokken op een klein deel van de aardbodem. Maar ook in eigen samenleving is het aantal mensen, dat in de marge van de maatschappij terecht is gekomen (daklo­zen, verslaafden, kansarmen, werklozen), van dien aard, dat gesproken moet worden van schrijnende toestanden in veel gezinnen.

Hoop
Afwezigheid van doemdenken is intussen nog iets anders dan aanwezigheid van hoop, net zo goed als afwezigheid van oorlog nog geen aanwezigheid van vrede betekent. Ook de literatuurproducten van vandaag zijn nog immer gekenmerkt door principiële uitzichtloosheid, door wroeten in het grauwe van het menselijke bestaan, met als uitlopers daarvan de banaliteit of vunzigheid. Men kan bovendien, met het oog op de levensomstandigheden, positief denken over de toekomst, zonder dat dit betekent, dat er leven uit de hoop is.
Dr. Norman Vincent Peal heeft overigens twee aansprekende boeken geschreven over positief denken, t.w. 'De kracht van positief denken' en 'Het geheim van positief denken'. Het eerste boek kreeg een oplage van 15 miljoen exemplaren in 45 talen. Een bewijs dat boeken, die de lichtzijde van het leven willen benadrukken, dáár, waar zoveel levens-schaduw is, in een menselijke behoefte voorzien. Peail geeft in allerlei levenssituaties richtlijnen om iets te bereiken, het hoofd boven water te houden, bepaalde hinderlijke zaken uit het leven weg te bannen of levensproblemen te boven te komen. Steeds gaat het om positief denken. Daarbij schaamt Peal zich intussen het Evangelie niet. Zijn boeken zijn doorspekt met Schriftplaatsen. Laat ik voorop stellen, dat ik bepaald niet elke exegese en toepassing van de Schriftwoorden, die worden aangehaald onderschrijf. Maar de vijftien miljoen lezers, die de boeken van Peal hebben gelézen, worden intussen wèl met die Schriftwoorden geconfronteerd. En het Woord van God is niet gebonden.

***

Peal zegt in het tweede genoemde boek, dat de hoop, samen met geloof en liefde, 'een mentaal en spiritueel medicijn is.' Hij citeert dan Shakespeare, die zei: 'De ongelukkigen hebben geen andere medicijn , dan alleen de hoop'. Dit citaat kan intussen humanistisch worden ingevuld. Maar ook Peal hanteert de hoop op de wijze van een doe-het-zelver. 'Schep hoop in uw gedachten en verander alle negatieve gedachten in positieve', zegt hij. 'Richt uzelf op, lichamelijk, mentaal en spiritueel, door uw gedachten te vervullen van hoop.'
Maar dan noemt hij vervolgens het Schriftwoord uit psalm 42 (:12): Hoop op God, want ik zal Hem nog loven. Hij is de menigvuldige Verlossing Mijns Aangezichts en mijn God'.
Hoezeer een mens zich ook kan trainen in positief denken en daaraan een zekere hoop kan ontlenen in moeilijke situaties, de Hoop op God is het meest wezenlijke. Ook mensen buiten de kerk kunnen komen tot een zeker positief denken, waardoor zij moeilijke levensomstandigheden te boven kunnen komen. Ze kunnen zo verder leven na geleden verliezen. De ervaring leert immers, dat ook niet-christenen hun levensweg soms opgewekt vervolgen nadat ze tegenslag hebben ondervonden in het leven. Maar de Hoop op God reikt verder, gaat dieper, omdat ze te maken heeft met Verlossing.

Geheim
Het geheim van de kerk schuilt intussen in de Hoop. De Hoop is in de hoede van de kerk bewaard, de eeuwen door. Toen vorige week dr. J. Drechsel op de predikantenvergadering van de Gereformeerde Bond sprak over de situatie van de kerk in Oost-Duitsland, zei hij, dat de kerk aldaar, hoewel nog slechts dertig procent van het volk zegt christen te zijn, in het middelpunt van de aandacht was gekomen. De oorzaak daarvan is, dat de kerk de jaren door een andere denkrichting heeft vertegenwoordigd dan die van het communistische regiem. Betekent dat niet dat in benarde situaties de kerk de vrijplaats is, waar de Hoop levend is en wordt gehouden, ook naar het gehele leven toe van mens en maatschappij?

Nu kan worden tegengeworpen, dat de Hoop, die de kerk naar het woord biedt, ten diepste hoop is op het eeuwige leven, op de eeuwige toekomst. Maar dat is ten dele. Toen ds. G. Boer door een zware hartoperatie was heengekomen, legde hij de gemeente ook psalm 42 op de lippen: Hoop op God... De Hoop op God betreft ook het leven van elke dag met zijn moeiten en zorgen, ziekte en pijn. Ons ganse leven mogen we in Gods Hand leggen. Hij is ook uitredder in de noden van het dagelijkse bestaan. Daarom is de stikker 'Er is hoop', die men op ramen van huizen en ruiten van auto's aantreft, een appèl naar de wereld toe voor het totale leven. Het ganse leven mag, als het onder Gods hoede staat, onder de belofte van de regenboog staan. De christelijke hoop heeft een breedte-, lengte-en hoogtedimensie. Ze betreft de breedte van het leven, gaat een mensenleven lang mee en is zo hoog en diep als de troost van de verkiezing is.

***

De kerk is hoedster van een geheimenis, dat de wereld niet kent. Hoop is de dochter van het geloof en is als zodanig een gave van de Heilige Geest. Hoop als òpgave, zoals het toch enigszins wordt getoonzet in de boeken van Peal, breekt stuk op onze onmacht. Maar Hoop op God breekt dóór vanuit het bevrijdende werk van de Heilige Geest.
We kunnen ons de vraag stellen of de Hoop wel voldoende aandacht krijgt in de prediking. Daar, waar de prediking niet verder komt dan de oproep tòt geloof of dan de vraag of er spráke is van geloof, is de Hoop vaak volstrekt afwezig in de prediking. De Hoop is dan het stiefkind van Gods gaven. Als we vandaag nogal eens spreken over geestelijke armoede, moeten we dit vooral ook betrekken op de Hoop. Als Bunyan de doortocht tekent van de christen over de doodsjordaan, dan is het 'Hoop', die het hoofd van christen boven water houdt zodat hij behouden aankomt in de Stad des behouds. Maar Hoop was ook al zijn metgezel in het leven.

***

Het tegenbeeld van de Stad des behouds is intussen 'De stad verderf. Dat is de realiteit van de toekomst van de mens buiten God. Er is dan niemand die een mens het hoofd boven water houdt. Dan is er de hel, het onuitblusselijk vuur, waar de worm niet sterft. We moeten in onze tijd constateren, dat de hel soms nog maar spaarzamelijk voorkomt in de prediking. Terwijl men in het geseculariseerde leven in toenemende mate over de hel spreekt, althans in bepaalde situaties.
Er is in de prediking soms ook sprake van, dat de hel wel wordt áángeduid maar niet met name wordt genoemd. Is dat omdat mensen angstig gemaakt zijn in een 'hel en verdoemenis prediking', zoals dat heet? Maar wie zelf als een brandhout uit het vuur is gerukt, weet juist wat echte Hoop is: Er is dan geen verdoemenis meer voor degenen, die in Christus Jezus zijn, die niet naar het vlees wandelen maar naar de Geest'. Prediking van de Hoop krijgt juist haar diepste glans in de wetenschap dat als we niet in Christus geborgen zijn ons de verdoemenis wacht. Ernstige woorden hebben in de Schrift altijd weer bevrijdende tegen-woorden. 'Gode zij dank voor Zijn onuitsprekelijke Gave'. Paulus spreekt in zijn brief aan Timotheüs over Jezus Christus, die onze Hope is (1 Tim. 1:1). Hij heeft onze verdoemenis doorstaan, doordat Hij is neergedaald in de hel. Christusprediking is het goddelijke en bevrijdende antwoord op hel en verdoemenis. De hel mogen we dan ook niet verzwijgen. Hij is er in neergedaald.

Wissel
De kerk heeft soms van de wereld als verwijt te horen gekregen, dat ze hel en verdoemenis preekt en de mensen angstig maakt. Ze heeft ook het verwijt te horen gekregen dat ze louter wissels trekt op de eeuwigheid. Wanneer de kerk echter de Hoop preekt tegen de achtergrond van wanhoop, die de mens zou overvallen wanneer hij aan het gericht Gods denkt zónder dat een Borg voor hem instaat, dan zal blijken dat deze Hoop ook het hele leven vandaag omvat, maar ook verder reikt dan vandaag. Als ik alleen in dit leven op Christus hoop ben ik immers nog de ellendigste van alle mensen. 'Maar nu, Christus is opgewekt uit de doden en is de Eersteling geworden dergenen, die ontslapen zijn'. (1 Kor. 15 : 19, 20).
De kerk trekt geen wissel op de eeuwigheid, ze trekt een wissel op Christus, die in deze tijd èn voor de eeuwigheid onze Hoop is. Christelijk leven is daarom een Hoop-vol leven.

Wat ziet men ervan?
We mogen ons afvragen wat de wereld vandaag ziet van de christelijke hoop. Ik kom toch weer terug bij het boek van Norman Vincent Peal 'Het geheim van positief denken'. Eén van de hoofdstuktitels is 'Vermijd negatieve woorden'. Ik wil dat toepassen op ons kerkelijk bezig zijn. Wanneer we leven van de negativa kan dat geen getuigenis naar buiten betekenen. Het geloof echter zal hoop uitstralen naar buiten. Waar geen geloof is, is geen hoop. 'Glaubst du, so hast du, glaubst du nicht, so hast du nicht', zei Luther. Het geloof zal naar haar áárd hoop tonen naar de wereld toe. Wanneer wij alleen maar negatieve dingen uitstralen, kan er geen werfkracht naar buiten zijn.
'Gebruik geen negatieve woorden', zegt Peal. Me dunkt, dat we met deze waarschuwing winst kunnen doen. Al te veel wordt het (inter-)kerkelijke leven door negatieve bewoordingen en beoordelingen en veroordelingen, op punten die van de twééde garnituur zijn, van zijn getuigenis ontdaan.
De oproep van Peal zou kunnen betekenen: beoordeel, bejegen en ontmoet anderen mild en liefdevol, ook als ze andere talen en vormen hebben dan wij. Het zou ook kunnen betekenen af te zien van negatieve koppen boven kranteartikelen, omdat daarmee zo vaak de suggestie wordt gewekt, dat het toch allemaal niets meer voorstelt. Wáár is en wie hééft nog een goed woord?
De ja-maars stoten af, de néé-maars, als uitroep van verwondering hebben misschien nog werfkracht. De jonge generatie wacht erop.

Vernieuwing
We hebben broodnodig vernieuwing van de kerk. Ik schrijf dit woord hier onomwonden neer, al weet ik, dat sommigen moeite hebben met het woord vernieuwing. We hebben echter rechts en links vernieuwing nodig. De rechte vernieuwing bestaat dan ter niet in het invoeren van allerlei modieuze nieuwigheden. Ze bestaat wel in het beoefenen van de Hoop. Wanneer de Hoop levend is zal ze zichtbaar worden, ook in doorbreking van traditionele of modieuze kaders.
De Hoop is dunkt me het diepste kenmerk van echte vernieuwing. We mogen bidden om een spade regen des Geestes, die traditionalisme en modernisme doorbreekt, en die intussen de Hoop op het eeuwige leven wekt en versterkt. Hoop is het midden tussen geloof en liefde. Ze ontspringt aan het geloof en voedt de liefde. Wie leeft uit de Hoop is het doemdenken definitief voorbij. Dat is de boodschap voor kerk en wereld.

v. d. G.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen