Oost-Europa: wisselende tonelen (1)

Psalm 119 zingt: Deez' aard' is hecht door uwe hand bereid, haar stand blijft vast, al wiss'len haar tonelen. Het is goed, om die bijbelse gedachte vast te houden. Juist nu er zoveel in onze tijd gebeurt, wat we tot voor kort voor onmogelijk hadden gehouden, worden we erbij bepaald, dat de Heere regeert. De veranderingen in Oost-Europa blijven ons verbazen. Lang is door velen in het westen gebeden om vrijheid voor de verdrukte volkeren. Na het bloedig ingrijpen van het Chinese leger in Peking waren velen bang, dat ook in Oost-Europa de repressie zou voortduren. Behalve in Albanië — waar overigens ook beweging te bespeuren valt — is in korte tijd het hele openbare leven in die landen omgevormd. Talrijke boeken over de situatie in het Oostblok zijn verouderd en kunnen alleen nog dienen als illustratie van de grote veranderingen die plaatshebben.
Politici zijn erdoor overrompeld en reageren behoedzaam. De situatie is nieuw, niemand weet nog waarheen de ontwikkelingen zullen leiden. Oude vijandsbeelden lijken te hebben afgedaan, maar een nieuwe benadering van het Oostblok is er nog niet. Ook binnen de kerk zijn de reakties verschillend. Plotseling horen we niets meer over de beweging 'Christenen voor het socialisme'. De Ikon liet de veranderingen in de DDR toelichten door ds. Boer uit Berlijn, die nooit een geheim maakte van zijn sympathie voor het communisme. Nu moest ook hij zijn commentaar bijstellen en bleek de DDR plotseling toch niet het paradijs, dat hij en anderen ons hadden getekend.

Verwondering
Elders heerst grote vreugde en dankbaarheid. Bij velen is nog steeds iets merkbaar van het aanvankelijke ongeloof: ''t Kan haast niet waar zijn.' Wie heeft niet vol verbazing gereageerd, toen de berichten kwamen, dat na meer dan zeventig jaar weer bijbels naar Rusland gebracht konden worden? We waren eraan gewend geraakt, dat in Polen en Hongarije meer mogelijk was dan in andere landen. Maar wie had verwacht, dat deze landen nu naar een meerpartijen-regering zouden groeien? Na de zomer van 1989 kwam alles in een stroomversnelling. In enkele weken werden Polen en Hongarije ingehaald door de DDR en Tsjechoslowakije. De Berlijnse Muur ging open en ontroerd zagen we hoe tienduizenden vrij naar het westen konden gaan. Toen kwam de omwenteling in Tsjechoslowakije, waar Vaclav Havel, die enkele weken tevoren nog als aktivist gevangen zat, nu de nieuwe president is. Maar de vrijheidsstrijd van de Roemenen maakte toch wel de meeste indruk, vooral ook door de grote offers van de bevolking. Bruut geweld brak tenslotte stuk op de vrijheidsdrang van het volk. Ziende op al die ontwikkelingen mogen we zeggen: De Heere heeft grote din­gen gedaan. Was het niet met ons als degenen die droomden, toen de Heere de gevangenen van Sion wedergebracht?
In augustus '89 zagen we op verschillende plaatsen in Hongarije de vluchtelingen uit de DDR, die haast wanhopig probeerden de grens naar Oostenrijk over te steken. We ontmoetten gezinnen, die met hun karige inkomen het verblijf in Hongarije zo lang mogelijk probeerden te rekken in de hoop, dat er intussen een mogelijkheid zou komen om naar de vrijheid uit te wijken. Honger, wanhoop en verbittering tekenden het leven van velen. We maakten mee, hoe bij de grenscontrole een Oostduits echtpaar op weg naar Oostenrijk vóór ons in de rij werd tegengehouden. Het raakte ons diep, toen we hen terug zagen komen, even triest en grijs als hun oude Trabant was. Voor hen bleef op die vroege augustusmorgen de grens dicht, terwijl wij vriendelijk doorgewenkt werden door de douane, die ons niet eens controleerde.
Dat is nu anders geworden. Oost-Europa beleeft een omwenteling, die zijn weerga niet kent. Na veertig jaar moet het communistische bewind in verschillende landen de macht uit handen geven of met anderen delen. Gorbatsjovs politiek van glasnost en perestroika blijkt buiten de Sovjetunie tot grote gevolgen te leiden. Het lijkt op de doorbraak van een stuwdam, waarbij krachten vrijkomen, die nauwelijks te kanaliseren zijn. De dam van het communistisch centralisme, die decennia lang alle vernieuwing tegenhield, werd poreus en is gebroken. Een stuwmeer van verlangen naar vrijheid en verzet tegen het communisme zoekt zich een weg. Daarbij gaat men niet altijd even zachtzinnig en genuanceerd te werk, zoals blijkt uit de executie van Ceaucescu en de roep om hereniging van de beide Duitslanden. Heel Oost-Europa is in beweging. Er is een proces van democratisering in gang gezet, dat veel kansen, maar ook veel risico's biedt. De snelheid waarmee de vernieuwingen worden ingevoerd, kan gevaarlijk zijn. Wonderbomen groeien wel snel, maar kunnen ook weer spoedig afsterven. Dat mag ons bewaren voor al te groot enthousiasme. Eerst op de langere termijn zal duidelijk worden, wat de veranderingen werkelijk inhouden en of ze ook echt alleen zegen gebracht hebben.

Beoordeling
Het is niet daarom gemakkelijk, de huidige ontwikkelingen te beoordelen, want alles is volop in beweging. De vernieuwingen gaan snel. Wat we vandaag schrijven, kan morgen weer verouderd zijn. Toch wil ik graag enkele zaken nader bezien en proberen na te gaan, welke mogelijkheden en welke roeping de nieuwe tijd voor ons als christenen en in Oost en West meebrengt. Daarbij willen we aandacht geven aan het faillissement van de ideologie, zoals dat momenteel in Oost-Europa plaats­heeft en stilstaan bij de gevolgen daarvan voor de bevolking en de kerk. De vernieuwing in Oost-Europa brengt ons tot een beoordeling van de 'stille diplomatie', zoals die jarenlang door regeringen en oecumenische organen bepleit werd.
Maar het voornaamste is toch, dat in het oosten eerst nu de geestelijke gevolgen tot uiting komen van de jarenlange communistische overheersing. De voornaamste taak van de kerk in de komende tijd zal zijn, daarop een antwoord te vinden en hulp te bieden in woord en daad aan de miljoenen, die daarom vragen. Die taak gaat vèr boven de mogelijkheden van de kerken in Oost-Europa uit. Het evangelie moet gepredikt worden, de boodschap van verzoening door het bloed van Christus en het nieuwe leven van de Heilige Geest zal aan mensen gebracht moeten worden, die ervan vervreemd zijn of er nooit van hoorden. Alleen door het geloof in Christus en de gehoorzaamheid aan het Woord kan een nieuwe samenleving ontstaan, waarin gerechtigheid en barmhartigheid het leven kenmerken.
De grenzen van Oost-Europa gaan open voor het Woord van God; er komt meer vrijheid voor de burgers en voor de kerk. Mensen, die jarenlang monddood gemaakt werden, kunnen nu in het openbaar getuigen van de hoop, die in hen is. Maar de vraag is: Wat betekent dat voor ons, westerse christenen? Zijn we bereid ons in te zetten voor de verkondiging van het evangelie? Is er bij ons ook gehoor voor wat christenen uit Oost-Europa ons te zeggen hebben? Is er aandacht voor de omstandigheden, waarin zij verkeren en letten we erop, dat de situatie in elk land anders is? Kennen we de geschiedenis van de verschillende volken, die tot de huidige dag doorwerkt in de specifieke behoeften van elk land? Of hebben we het daarvoor veel te druk met het organiseren van hulpverlening aan 'die arme mensen in het Oostblok'?

Van elkaar leren
Het gevaar is groot, dat we met al onze aktiviteiten lijken op de gemeente van Jeruzalem ten tijde van de gevangenschap van Petrus (Handelingen 12). Men bad om zijn vrijlating, maar toen de Heere hem uit de gevangenis verloste, kon de gemeente het niet geloven. Petrus moest blijven kloppen totdat men hem tenslotte eindelijk opendeed. Wanneer we de geschiedenis lezen in het licht van de gebeurtenissen in onze tijd, vinden we een merkwaardige trek in het verhaal, die ons de weg wijst voor onze verhouding tot de kerk in het oosten. Wanneer Petrus binnengelaten is, gaat men niet aan het werk om hem te helpen. Er komt ook geen aktie om hem van alles mee te geven. Dat zal ongetwijfeld daarna wel gebeurd zijn, toen hij op weg moest naar andere streken. Maar eerst kwam het belangrijkste: Hij verhaalde hen, schrijft Lukas, hoe hem de Heere uit de gevangenis geleid had.
Zal de kerk van Oost-Europa ook zo lang bij ons moeten aankloppen om eindelijk gehoor te vinden? En zijn wij ook bereid om naar die kerk te luisteren en van haar te leren? Het lijden van velen is ons tot een voorbeeld. In de verdrukking werden de christenen teruggeworpen op de meest elementaire zaken van het geloof Ze hebben volhard in de moeilijkste omstandigheden. Zo hebben ze een boodschap voor ons westerse christenen. Wij zijn verzadigd van alles wat de welvaartsstaat ons heeft te bieden, maar dreigen tegelijk te vervreemden van de eerste roeping van het geloof: kruisdragen achter de Heiland aan. Luisteren naar wat christenen uit het oosten ons zeggen, kan heilzaam werken en ons de weg wijzen om hen te helpen de geweldige taken te vervullen, waarvoor de kerk in Oost-Europa momenteel staat. Dat dient echter wel op een juiste manier te gebeuren, zodat de eigen geestelijke erfenis van de kerken in Oost-Europa niet wordt ingeruild voor een westers, Amerikaans christendom.
Vorig jaar bezocht Billy Graham Hongarije en preekte voor een stampvol stadion. Ik had de gelegenheid het verslag van die samenkomst op de Hongaarse televisie te volgen. Alles was perfekt georganiseerd, gebaseerd op jarenlange ervaring. Joni Eareckson gaf een indrukwekkend getuigenis. Er waren korte toespraken van kerkelijke leiders. De toespraak van Graham was bijbels en aansprekend, totdat hij begon met de uitnodiging om naar voren te komen en voor Jezus te kiezen. 'Vorige keer kwamen in Londen 14.000 mensen naar voren, hoeveel zouden het er vanavond zijn?' Twintigduizend mensen gaven aan de oproep gehoor. Maar denkend aan de evangelisatieweken in Hongaarse gemeenten, kwam bij me boven: zo moet het niet. Dit is Amerikaans. Met de beste bedoelingen brengt men het evangelie aan de man alsof het een produkt als Coca Cola is. Dan hadden de oude evangelisatie-verenigingen van Hongarije het beter verstaan. Ze brachten een woord voor het hart, op Hongaarse wijze, midden in het volksleven staande. Daar werden mensen gegrepen door het evangelie, zodat daarvan nu nog de sporen in gemeenten zijn terug te vinden. Dat is ook nu de weg in een wereld, waarin de ideologie wordt ontmaskerd. Maar daarover een volgend keer.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen