Oost-Europa: wisselende tonelen (2)

In de eerste week van dit jaar bezocht ik Hongarije in verband met hulpverlening aan Roemenië door de stichting Hulp Oost-Europa. In alle gemeenten waar ik kwam, was men druk bezig de eigen hulpverlening te organiseren. 'De grens is open, we moeten er nu gebruik van maken.' De ouderen herinneren zich nog goed, hoe groot de nood was, waarin men zelf verkeerde na de mislukte opstand van 1956. Juist daarom weet men zich nu nauw verbonden met de geloofs- en volksgenoten in Roemenie, die grote offers moesten brengen voor de vrijheid. Het hartelijke medeleven van de Hongaren is indrukwekkend. In tegenstelling tot ons land, waar van de overvloed gegeven wordt, geven velen daar van hun armoede. Dat weerhoudt hen niet om uit alle macht goederen en christelijke lektuur bijeen te brengen om de verdrukten te helpen.
Ik heb verschillende christenen gesproken, die Roemenie in de moeilijke tijd regelmatig bezochten en nu in de eerste dagen van de omwenteling direkt op pad gegaan waren. Ieder had zijn eigen verhaal, met dikwijls aangrijpende details. Maar elke reiziger kwam terug met de boodschap: de mensen zijn veranderd. Douanebeambten aan de Roemeense grens, die enkele weken geleden bezoekers uiterst onheus behandelden, waren nu vriendelijk en behulpzaam. Men omhelsde de hulpverleners uit blijdschap over het medeleven. Zocht men vroeger naar christelijke lektuur om die in beslag te nemen, nu vroeg men om Roemeense bijbels en werd alle ruimte gegeven om boeken mee te nemen. Overal onderweg maakten voorbijgangers het v-teken. Mensen, die vroeger schuw wegliepen als vreemdelingen voorbijkwamen, spreken nu luidop over wat gebeurd is. In de gesprekken thuis is een openheid, die jarenlang onbekend was. De angst en de spanning zijn weggeëbd; een gevoel van vrijheid kwam ervoor in de plaats. De stok van de drijver is gebroken, de macht van de ideologie, die mensen knechtte, is ontmaskerd.

Omwenteling
Wij kunnen ons nauwelijks voorstellen, hoe groot de omwenteling is, die momenteel in Oost-Europa plaatsheeft. Het gaat daar immers niet alleen om een verandering van een economisch of politiek systeem, maar om een totale ommekeer in denken en handelen. Jarenlang zijn de burgers op elk gebied geconfronteerd met de macht van de communistische ideologie. De hele samenleving was ervan doortrokken, zelfs de taal was er vol van. In een specifiek jargon werden de verworvenheden van het socialisme in snorkende zinnen in de media verkondigd. Alles stond in het kader van de 'klassenstrijd' en de 'vooruitgang van de marxistischleninistische wereldbeschouwing'. Communisme was niet alleen een economisch systeem, het was een ideologie, een wereldbeschouwing, die zichzelf presenteerde als een alternatief voor de godsdienst. Een leer, die het gehele leven doorgrondde, alles kon verklaren en alles trachtte te regeren.
Volgens de communistische leer behoorde alle macht aan het volk. Maar de communistische partij had de leidende rol in de samenleving. Zij belichaamde de macht van het volk en wist wat goed was voor de mensen. De gestaalde partijkaders waren de voortrekkers, die de samenleving de weg wezen en voorgingen naar de nieuwe wereld, die eenmaal zou ontstaan. Daar zouden verdrukking en uitbuiting voorbij zijn en de mensen in gelijkheid en vrede met elkaar kunnen leven. Voor die toekomst moesten offers gebracht worden; zonder strijd geen overwinning. Maar de zege van het communisme stond onomstotelijk vast. Het was wetenschappelijk bewezen, dat de wereld zich in die richting ontwikkelde. Elke prestatie op materieel of geestelijk gebied, in sport of wetenschap was een teken van de vooruitgang, een stap nader naar de nieuwe maatschappij.
Inmiddels werd via opvoeding en onderwijs geprobeerd een nieuwe mens te ontwikkelen, die zich niet gebonden door godsdienst en mensenvrees zelfstandig zou opstellen als een ware communist. Alles moest dienen om dat doel te bereiken. De media waren middelen in de klassenstrijd en bedoeld om de mening van de partij over het nieuws door te geven en de bevolking te manipuleren. Hoewel het communisme in de praktijk niet bleek te werken, hield men vast aan-zijn onfeilbaarheid. 'De gedachten van Marx zijn eeuwig, omdat ze waar zijn.' Zo werd het openbare leven één grote maskerade. Als de werkelijkheid niet klopte met de theorie, moest die werkelijkheid maar worden aangepast. Cijfers en gegevens werden gemanipuleerd totdat het gewenste resultaat bereikt was. Zo kon Honecker in de DDR vol trots aankondigen, dat het land er economisch uitstekend voorstond, terwijl het aankoerste op een faillissement. Het sterkste voorbeeld is uiteraard Roemenië, waar de publikaties in de media elke band met de realiteit misten. Zelfs het weerbericht werd gemanipuleerd, om de bittere werkelijkheid van het dagelijks leven in de winter enigszins te verbloemen. Inmiddels werd in alle landen duidelijk, dat het communisme geen oplossing bood voor de vragen, waarvoor men stond. Zelfs binnen de communistische partij geloofden de meeste leden niet meer in wat ze met de mond beleden.

Verdeelde maatschappij
Dit had uiteraard een ingrijpende uitwerking op de burgers. Er ontstond een dubbele waarheid: de éne werd in het openbaar beleden, de andere gold thuis of onder vrienden. De taal werd een middel om de werkelijkheid te versluieren. Het gevolg was, dat het cynisme onder de bevolking hoogtij vierde. In zo'n klimaat kunnen corruptie en machtsmisbruik welig tieren. De maatschappij werd in twee kampen verdeeld. De man in de straat sprak over 'zij daar boven', de kameraden, die lid waren van de partij en wij, de anderen, die mee moesten helpen een maatschappij te bouwen die ze niet begeerden en waarin ze niets te zeggen hadden. Dat leidde bij de eersten tot carrière-zucht en bij de anderen tot groeiende onverschilligheid. Wie zich inzette voor de politiek van de partij en meehuilde met de wolven in het bos, kon op de nodige medewerking rekenen op allerlei gebied en wist zich van talrijke privileges verzekerd. Wie zich verzette, ontmoette onderdrukking en tegenstand. Zo'n systeem is gebaseerd op macht, die in handen is van zeer weinigen. De partijelite maakt de dienst uit en wil de macht met niemand delen. Om dat in stand te kunnen houden, moet de schijn-waarheid, die de partij propageert, de boventoon blijven voeren. Zodra immers iemand de schijn doorbreekt, en de waarheid voor ieder duidelijk wordt, is het gebeurd met de macht van de partij. Wat dat betreft leek het openbare leven in Oost-Europa jarenlang op het sprookje over de nieuwe kleren van de keizer. Iedereen zag hoe het er werkelijk voorstond, maar niemand durfde het te zeggen. In elk land was immers een uitgebreid netwerk van geheime politie opgezet om de wil van de partij door te zetten en de bevolking te controleren. Niemand kon vrijuit voor zijn mening uitkomen; altijd luisterde de staat mee. Wie toch zijn stem wilde verheffen, werd zo snel mogelijk monddood gemaakt.
Dat leidde tot voortdurende argwaan onder de mensen. Niemand wist of de ander te vertrouwen was. 'Big brother is watching you' (grote Broer let op u) was dagelijkse werkelijkheid. De partij oefende haar controle uit door mensen te volgen, af te luisteren en lastig te vallen, maar ook door enquêtes op school en schijnbaar onschuldige vragen van de juffrouw over de plaats van het geloof in de gezinnen van de leerlingen. Kortom, het was een wereld waarin de leugen regeerde en ieder, die ook maar enigszins afweek van het gewenste patroon, voortdurend op zijn hoede moest zijn. De meeste mensen beaamden daarom wat hen werd voorgehouden, ook al wisten ze beter. Wie het niet deed, liep het gevaar zijn baan te verliezen of moest ergere gevolgen onder ogen zien. Bij benoemingen was bekwaamheid niet het belangrijkste criterium, maar politieke betrouwbaarheid. Dit leidde ertoe, dat op hoge posten mensen benoemd werden, die nauwelijks capabel waren voor hun taak. Produktieverlies en wanbeheer waren in veel bedrijven het gevolg.

De ban gebroken
In het sprookje van de nieuwe kleren van de keizer durft niemand de waarheid te spreken totdat een kind onverwacht roept, dat de keizer niets aanheeft. Dan begint het volk zich te roeren en zegt iedereen, wat hij tevoren niet durfde te uiten. Zo was het eigenlijk ook in Oost-Europa. Daar durfden velen door de repressie niet voor de waarheid uit te komen. Toch waren er dissidenten, die ondanks de gevaren niet ophielden hun mening uit te dragen. De Roemeens-Hongaarse ds. Tökes Lászlo is daar een voorbeeld van. Zijn vastberaden houding brak tenslotte de ban. Eindelijk was er iemand, die ondanks alle dreiging volhield en voor de waarheid uitkwam, al werd hij zelfs door zijn eigen bisschop verraden. Toen de Securitate hem tenslotte ondanks de protesten van gemeenteleden niet geweld uit zijn kerk in Timisoara wilde verwijderen, waren het brute machtsvertoon en de arrogantie van de geheime politie de lont, die het kruitvat aanstak.
De dappere houding van ds. Tökes maakt anderen beschaamd, die op hun wijze probeerden te overleven. Een bekende predikant uit Zevenburgen zei: Wij moeten schuld belijden voor ons zwijgen, voor onze angst, waardoor we niet werkelijk durfden opkomen tegen de goddeloze macht die ons beheerste.' Toch heeft ook deze dominee veel gedaan voor zijn kerk en daarbij dikwijls grote risico's gelopen. Maar het bleef hem aanklagen: wij hebben gezwegen, waar we spreken moesten. Zijn angst was begrijpelijk. Hij stond immers in een kerk, waar de éne predikant de andere bij de geheime politie aangaf en niemand precies wist, wie de stille informanten van de politie waren. Tegen die achtergrond is de blijdschap over de omwenteling te begrijpen, al is ze bij velen ook met een zekere schaamte gemengd: 'De strik brak los en wij zijn vrijgeraakt.'

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen