Bijbellezen in een tijd van godsverduistering

De verborgen God in de Bijbel en onze Godsverduistering
Wij willen in dit artikel aandacht vragen voor het boek van prof. dr. G.D.J. Dingemans, dat als titel draagt: Achter de schermen. Bijbellezen in de tijd van de verborgen God. Boven ons artikel hebben wij een ietwat andere titel geschreven: Bijbellezen in een tijd van Godsverduistering. Dingemans gebruikt het woord Godsverduistering niet, maar heeft het over de verborgen God. Met deze gewijzigde aanduiding wil hij enerzijds de verbinding leggen met wat wij Godsverduistering noemen. In feite heeft hij het over dezelfde tijd, namelijk de onze, waarin wij nu leven. Maar dat hij er toch een andere aanduiding aan geeft, wijst erop, dat hij niet de negatieve betekenis, die in het woord 'Godsverduistering' ligt opgesloten, overneemt. Hij wil er bewust een meer positieve inhoud aan geven. Dat drukt hij uit met de aanduiding de verborgen God.
Deze positieve duiding van onze tijd gaf Dingemans ook al, toen in 1988 in de Hervormde Synode het rapport Kerk-zijn in een tijd van Godsverduistering besproken werd. Er waren toen sombere klanken te horen en er werd ook gewezen op de schuld, die de kerk daaraan heeft. Dingemans gaf echter een veel positievere duiding. Hij meende dat deze Godsverduistering erbij hoort, zeker in bepaalde perioden die de kerk en de wereld doormaken zoals de onze. Daar moeten we niet te vreemd van opkijken en zeker niet moeten wij ons erdoor in een wanhoopsstemming laten brengen. Veeleer moet de kerk zich er positief op instellen om in deze kontekst haar geloof te belijden en te beleven.
In dit licht moeten wij nu ook dit boek van Dingemans beschouwen.
Met opzet spreekt hij niet over Godsverduistering, maar over de verborgen God. Want in de Bijbel komen we deze verborgen God toch ook tegen. De bijbel spreekt niet zozeer over Godsverduistering, maar wel over de verborgenheid en de verberging van God.
Voor Dingemans is dus de tijd, waarin we leven, en waarin de afwezigheid van God soms pijnlijk door velen wordt ervaren, aanleiding om opnieuw de Bijbel te gaan lezen. Maar dan: lezen in het licht van de verborgen God.
Als we nu enigszins bewust staan in deze tijd en in onze wereld, moet bij ons deze vernieuwde omgang met de Bijbel sympathiek overkomen. En dat niet alleen. We zijn er benieuwd naar, heel existentieel, wat er dan uitkomt. Zou de Bijbel, dat oude boek dat al zo vaak in de geschiedenis een sprankelend nieuwe boodschap bleek te bevatten, ook nu ons iets te zeggen hebben? Met deze mijn lezen inspirerende vraagstelling heb ik dit boek gelezen. En ik wil nu graag iets ervan doorgeven, wat ik ervan opgestoken heb.

Een bijbelse selectie
Bij het lezen viel het mij al gauw op, dat de aandacht van de schrijver niet zozeer uitging naar de Bijbel als geheel, maar naar bepaalde gedeelten ervan. Die gedeelten namelijk, die binnen onze christelijke (hervormd-orthodoxe) traditie juist altijd min of meer aan de rand hebben gestaan. Bijbelboeken als Ruth, Job, Spreuken en Prediker worden besproken, alsmede de psalmen, die niet tot de bekendste behoren zoals Psalm 37 en 49.
Wat het Nieuwe Testament betreft, geeft de schrijver uitvoerig aandacht aan de Openbaring van Johannes en enkele gelijkenissen van Jezus.
Op zich is dat al iets, waarover ik heb nagedacht, omdat het verschil opvalt met een, wat we nu maar noemen, traditionele Schrift-keus. Want een keus maken we allen. Wij hebben onze bekende bijbelgedeelten, en onze minder bekende of zelfs onbekende. We vinden het ene Bijbelboek en daarbinnen het ene bijbelwoord belangrijker dan het andere. Dat is maar niet alleen een persoonlijke keus. Ook de kerkelijke en dogmatische keus is erdoor bepaald.
Nu zien we dat Dingemans juist een andere keus gaat maken. Hoe is hij daartoe gekomen? Is dit misschien juist een vrucht van het lezen van de hele Bijbel, waardoor bepaalde gedeelten ervan ineens zijn opgevallen, vanwege hun zeggingskracht en aktualiteit? Of is hij uitgegaan van de situatie van vandaag met haar vragen en uitdagingen, en is hij van hieruit in de Bijbel op zoek gegaan? We krijgen de indruk, dat het laatste het geval is. Maar dat sluit natuurlijk niet uit, dat ook tegelijk de eerstgenoemde weg door hem bewandeld is. In feite sluiten beide mogelijkheden elkaar ook allerminst uit.
Maar het stellen van deze vragen op zich is al belangrijk. Omdat ik dan tegelijk bij mezelf denk: hoe doe ik dat eigenlijk? Bijv. als ik een tekst kies voor mijn preek. Ga ik dan de reeds bekende en al zo vaak bepreekte teksten na om daaruit mijn keus te doen? Of gebruik ik een zgn. lectie continua, een voortgaande lezen van de Bijbel, boek voor boek, hoofdstuk voor hoofdstuk? Of begin ik eerst met erop te letten, hoe het momenteel met mijn gemeente ervoor staat, en hoe het met de wereld nu ervoor staat? Om dan met haar problemen en met haar nood me tot de Schrift te wenden, om te vragen: Spreek Heere, want uw knecht hoort. Zou dat laatste geoorloofd zijn, zou het soms heel hard nodig zijn?
Op de Zondag vóór Kerst gebeurde in Roemenië verschrikkelijke en wereldschokkende dingen. Ik hoorde een preek, waarin met geen woord erover gesproken werd. Waarschijnlijk omdat de tekstkeuze al vast stond, en ook de leer en de toepassing, die de tekst volgens de prediker bevatte. In zo'n geval denk ik: nee, dan toch maar liever vanuit de concrete situatie naar de Schrift toe. Maar nogmaals, dan wel met de dringende vraag: Spreekt gij Heere, want uw knecht hoort.

De aktualiteit van de Wijsheidsliteratuur
Zo heb ik de Schriftselectie van Dingemans' boekje verstaan. En het is duidelijk, waarop zijn keus is gevallen. Het is de wijsheidsliteratuur in het Oude en Nieuwe Testament, die zijn volle belangstelling heeft. En inderdaad, dan blijkt volop, hoe modern de Bijbel is.
Dit komt al naar voren, als de Spreuken worden besproken. Het gaat hier in zo helemaal om het gewone leven, en de wijsheid of de dwaasheid, die de mens erin ten toon spreidt.
Menselijke wijsheid en dwaasheid spelen blijkbaar een grote rol. Ook een behoorlijke zelfstandige rol. Er wordt niet binnen de kortste keren de verbinding gelegd met God. God werkt achter de schermen. De relatie met God is veeleer indirect, en vooral ten lange leste. Maar daar gaat een eigen menselijke verantwoordelijkheid aan vooraf. Juist dat laatste wordt door Dingemans beklemtoond. Menselijke vrijheid en verantwoordelijkheid, daar gaat het ook nu om. Maar uiteindelijk komt dit alles toch bij God terecht.
In Prediker wordt dit alles nog meer toegespitst. Er blijken in deze wereld een heleboel zinloze dingen te gebeuren, waarmee God helemaal niets te maken heeft. Daardoor kan er een pijnlijke leegte ontstaan, waarin de mens vraagt naar het waarom van alles, dat geschiedt. Niet minder fel gaat het in Job toe. Maar ook door deze diepten heen, Mijkt God met zijn wereld toch zijn weg te gaan. Daar loopt het toch altijd op uit, ook in Prediker en ook in Job. Job spreekt zelfs van een 'happy end'.
Als Dingemans vanuit zijn vraagstelling het Nieuwe Testament leest, komen de dingen niet wezenlijk anders te liggen. Ook hier wordt de volle ruimte gegeven aan de mens en zijn geschiedenis. Vooral in de Openbaring gaat dat ruig en spannend toe. Maar ook in de gelijkenissen van Jezus wordt gesproken over de Heer, die in het buitenland vertoeft: de verborgen God. Maar die intussen aan zijn personeel wel een enorme taak en verantwoordelijkheid toevertrouwt. Zo komen ook nu weer de menselijke vrijheid en verantwoordelijkheid in het volle licht te staan, het positieve van een verborgen God, maar ook het uiteindelijke perspectief van een toekomst, waarin God en de mensen met elkaar leven en in elkaar zich verheugen.
Uit het bovenstaande, nog maar summiere, verhaal kan het duidelijk geworden zijn, dat ik geprobeerd heb de intentie van de schrijver op te merken en op te pikken. Dat is, voor mij althans, niet zonder vrucht gebleven. Het heeft mij versterkt in het bij mij groeiend besef, dat we de Bijbel alleen als Gods Woord in actu leren kennen, wanneer we het lezen en ondergaan als een Woord voor ons in deze tijd en in deze wereld.
Anders gezegd, wanneer Gods Woord tot ons komt (van boven af en van buiten af), wij het horen als een Woord, dat vlees en bloed aanneemt in de volle werkelijkheid van ons bestaan. Zoals Jezus ons vlees en bloed heeft aangenomen, zo doet Gods Woord (dat Jezus zelf ten diepste is - Joh. 1 : 14) dat ook.

Twee vragen die wegen als bezwaren
Alleen, als ik mezelf dan de vraag stel, of ik op dezelfde manier het zou doen als in dit boek gedaan wordt, vermoed ik toch, dat de wegen gaan wijken. Er zijn vooral twee vragen bij mij opgekomen, die toch wel tegelijk als bezwaren door mij worden aangevoeld. Ik kom dan weer terug bij het begin. Dingemans selecteert de bijbelse boodschap en haalt de wijsheidsliteratuur eruit. Ik moet toegeven, dat wij jaren- en eeuwenlang een andere, tegenovergestelde selectie hebben gedaan. Maar goed beschouwd, zijn ze beide af te wijzen. Een toespitsing op een bepaalde Schriftboodschap is geoorloofd en zelfs gewenst. Maar die spits moet altijd verbonden blijven met de hele bijbelse boodschap. Dat laatste mis ik in dit boek. Dat is maar niet een formeel, maar een inhoudelijk bezwaar. Want toegespitst op dit boek betekent dit, dat de wijsheid, verantwoordelijkheid en vrijheid van de mens worden losgemaakt van de schuld tegenover de mensen en God en van de verzoening met God en de mensen. Dat is jammer, niet alleen omdat dit bijbels-theologisch niet houdbaar is, maar juist ook, omdat zo al de op zich bijbelse noties die Dingemans aan de orde stelt, een min of meer eigen leven gaan leiden. Dat laatste komt daarin vooral uit, dat het menselijke en het morele het specifiek geloofsmatige van het christenleven gaat overheersen.
Het tweede, dat ik als een bezwaar heb gevoeld is, dat de schrijver zich geheel grondt op de historisch-critische uitkomsten van het Bijbelonderzoek. Dat brengt hem bijv. ertoe een onderscheid te maken tussen de gelijkenissen, die oorspronkelijk van Jezus zouden zijn en de theologie, die de evangelisten erin gemengd hebben. Het laatste laat Dingemans liggen, het eerste pelt hij eruit. Dus opnieuw een selectie, maar nu op andere gronden. Wonderwel passen juist deze 'oorspronkelijke' gelijkenissen heel goed bij de boodschap, die Dingemans graag uit de Bijbel wil horen: de wijsheidsboodschap inclusief menselijke vrijheid en verantwoordelijkheid. Mij dunkt, is dit toch een verkeerde weg. We lopen dan, ons beroepend op de zgn. objectieve bijbelwetenschap, toch teveel achter onszelf aan, achter wat wij willen horen. Terwijl daarop nu juist een heilzame correctie en aanvulling op gegeven wordt, wanneer wij ook de zgn. theologische kaders van de evangelisten erbij zouden opnemen. Kortom: de bijbelse boodschap nemen zoals ze in de Bijbel tot ons komt. Dan blijkt opnieuw, dat de wijsheid, vrijheid en verantwoordelijkheid in verbinding te staan met schuld en verzoening in de relatie tussen God en de mensen. Dan is Jezus ook meer dan een wijsheidsleraar. Hij heeft verzoening en vernieuwing aangebracht. Want Hij is ons gegeven tot wijsheid van God, rechtvaardigheid en heiligmaking en verlossing (1 Cor. 1 : 30).

Een mooie passage
Tenslotte: ik las een hele mooie passage aan het eind van het boek n.a.v. Openbaring 21 en 22. Het gaat over de opstanding des vleses. Ik las het, toen ik juist me aan het verdiepen was in de uitlatingen van Prof. F.O. van Gennep over de lichamelijke opstanding van Jezus en van onszelf 'Opstanding van de doden. Geen opstanding van iets nieuws. Ook geen opstanding van de ziel... Maar opstanding van het vlees, of van het lichaam, zoals de oude kerk formuleerde in haar geloofsbelijdenissen. Deze wereld wordt nieuw. Dit lichaam van mij, dat van mensen heeft gehouden en dat zich ingespannen heeft en dat allerlei dingen heeft gedaan, dit lichaam van mij en deze geschiedenis van mij zullen opstaan in een nieuw leven' (blz. 129).

N.a.v. G.D.J. Dingemans, Achter de schermen, Bijbellezen in de tijd van de verborgen God, 132 blz., ƒ 21,90, Boekencentnim, 's-Gravenhage 1989.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen