Oost-Europa: wisselende tonelen (3)

We worden in deze maanden overspoeld met beelden en verslagen uit Oost-Europa. Daarbij wordt veel aandacht gegeven aan de armoede waarin veel mensen er moeten leven. We horen over gebrek op allerlei gebied, lege winkels en soms schrijnende tekorten. Met name in Roemenië treffen we die ellende overal aan. Maar in talrijke gebieden van de Sovjetunie is de situatie nauwelijks beter. Gorbatsjov mag populair zijn in het westen, in eigen land is hij dat allerminst. De bevolking wordt niet enthousiast van mooie beloften en ideeën. Men wijst op de winkels, die alleen maar leger worden en roept om de dagelijkse levensbehoeften. De vraag is alleen, of er ooit een oplossing voor die zorgen te vinden is. Zonder een echt radicale verandering van de maatschappij, waarbij de grondslagen van het systeem worden weggenomen, lijkt een structurele oplossing onmogelijk. De plan-economie, waarbij de partij in de Sovjetunie zweert, werkt niet. De gelijkheid die het communisme predikt, leidt voornamelijk tot gedeelde armoede. Juist daarom groeit er verzet tegen het systeem en kwam het in de andere Warschaupaktlanden tot een revolutie, waarbij men de communistische partij terzijde schoof

Teleurstelling
Alom ontmoeten we in Oost-Europa teleurstelling over wat daar bereikt is in vergelijking met West-Europa. De bevolking ziet de welvaart in de kapitalistische landen en vraagt zich af, wat het communisme nu eigenlijk gebracht heeft: een grauwe maatschappij zonder uitzicht op verbetering. Naast de moderne auto van zijn Westduitse collega zet de DDR-arbeider zijn verouderde Trabant, waar hij tien jaar op moest wachten. Hij hoort over de volle winkels en de veelheid van waren, die in het westen worden aangeboden, terwijl hij elke dag in de rij staat of veel dingen niet kan kopen. Dat wekt teleurstelling en woede: 'hebben we daar zo hard voor gewerkt? Wat kunnen we kopen voor ons geld? We zijn de armen van Europa geworden'. Daarom stemden sommigen vorig jaar met de voeten: ze weken uit, om in het westen een betere toekomst te zoeken. Nu zijn ook anderen in de landen zelf in beweging gekomen en is overal sprake van een totale omwenteling. De suprematie van de communistische partij is over en men probeert nieuwe democratische structuren te ontwerpen, waarin de vrijheid van de burger en het eigen initiatief gewaarborgd worden. Dat kost tijd en gaat gepaard met de ontdekking van talrijke schandalen. Het is louteringsproces, waarvan we hopen mogen, dat de uitkomst verbetering van het lot van de burgers zal zijn en meer vrijheid voor de kerken. Dat alles betekent echter niet, dat de problemen voorbij zijn. Integendeel, nu komen ze pas in volle omvang openbaar en is men in verschillende landen bezig de balans op te maken. Dat is een moeilijk karwei, omdat de cijfers dikwijls niet betrouwbaar zijn en de werkelijkheid te rooskleurig voorstellen. Er is veel in het verborgene gebeurd en oude machtsposi­ties zijn niet in enkele maanden weggenomen. Recente gebeurtenissen in Hongarije, waar een schandaal ontstond rond de aktiviteiten van de geheime dienst, geven aan, dat de voorzichtigheid van sommigen niet overbodig is. Naar het zich laat aanzien, zal een echte verbetering nog lang op zich laten wachten. Men zal in de nabije toekomst eerst een diep dal door moeten.

Economie
Economisch is Oost-Europa ver bij het westen achtergebleven. Gebrek aan valuta en exportbeperkingen van westerse landen maakten dat de moderne ontwikkelingen aan het oosten voorbij gingen. De produkten zijn in veel gevallen verouderd, dus onverkoopbaar of alleen tegen lage prijzen op de westerse markten af te zetten. Bovendien is produktie per werknemer veel lager dan in het westen. Veel mensen zijn niet gemotiveerd om hard te werken. Alcoholisme en onverschilligheid zorgen voor aanzienlijke verliezen. De grootschalige landbouw is in verschillende landen niet efficiënt, elders zijn er grote verliezen bij transport en opslag. Het gevolg is, dat de voedselvoorziening stagneert. Nu overheidssubsidies wegvallen, zijn de prijzen in sommige landen zo gestegen, dat het aanbod de vraag momenteel overtreft, omdat de burgers de waren niet kunnen betalen.
Het inkomen van de bevolking vermindert. Via bijbaantjes proberen velen aan extra geld te komen. Zo is een enorm zwart-circuit ontstaan, een tweede economie, waarop niemand enige greep heeft en waar schaarse goederen of diensten tegen hoge prijzen verkrijgbaar zijn. Dat alles maakt de situatie echter vrijwel uitzichtloos. De armen worden steeds armer, terwijl de weinige rijken het steeds beter krijgen. Tot voor kort werd de bovenlaag van de maatschappij gevormd door de partijélite en allen, die aan hen verbonden waren. Wie relaties had binnen de partij, deelde in allerlei voorrechten: speciale gezondheidszorg, winkels waar schaarse (westerse) artikelen te koop zijn, eigen vakantiecentra, soms zelfs eigen woonwijken, mogelijkheden om naar het westen te reizen. Een kleine bovenlaag genoot privileges waarvan de man in de straat alleen maar kon dromen.
Hoewel veel daarvan al lang bekend was, is nu de volle waarheid pas goed tot de bevolking doorgedrongen. Geen wonder dat men fel reageerde. Nu beseft men, hoe groot het bedrog was, waarmee men zoveel jaren heeft moeten leven. De hooggestemde idealen van het communisme bleken fopspenen te zijn, waarmee de mensen stil gehouden werden. De leiders aan de top waren alleen bezig hun eigen positie en die van hun volgelingen in stand te houden. Met name zij die uit idealisme nog achter het communisme stonden, zijn nu bitter ontgoocheld. Waar men altijd in geloofd had en bij grootgebracht was, blijkt op bedrog te berusten. Velen hebben dan ook hun lidmaatschap van de communistische partij opgezegd en wenden zich tot andere partijen. Die ontwikkeling leidde inmiddels al tot de decimering van de partij in de DDR. Anderen hebben alle vertrouwen in de politiek verloren.
Temidden van die teleurstelling vragen velen zich af, wie nog te vertrouwen is. Daarop zal de kerk in de komende tijd een duidelijk antwoord moeten geven. Daarbij gaat het niet allereerst om een politieke boodschap, maar om de betrouwbare prediking van de Heere Jezus Christus, Die in de wereld gekomen is om zondaren zalig te maken. Hij geeft mensen een nieuw begin en wijst hen de weg van het leven. Alleen de waarheid van het evangelie kan de mensen werkelijk vrij maken. Die boodschap moet nu met alle kracht aan het volk worden uitgedragen. Oost-Europa is als een akker, die wacht op het zaad, dat gezaaid wordt. Lijden en verdrukking hebben diepe sporen getrokken. Maar de vraag is, wat er gezaaid wordt. De moderne theologie heeft al velen bereikt. Het probleem is, dat men diep ontzag heeft voor alles, wat uit het westen komt. Dat is een groot gevaar voor de kerk, die bedreigd wordt door allerlei wind van leer. Ook de sekten maken met een overvloed van mensen en materiaal propaganda voor hun inzichten. Daar komt nog de vraag bij, in hoeverre de westerse secularisatie ook in het oosten zal toeslaan. Zal met een groeiende welvaart en een modernisering van het leven ook de verwereldlijking verder toenemen? In Hongarije zien we daar voorbeelden van. De talrijke lektuurstalletjes verkopen sinds enige tijd westerse bloot-bladen, die onbeschroomd aangeboden worden. Maar nog is er tijd, om het evangelie aan de volken uit te dragen. Dat is in een periode van geestelijke crisis het enige werkelijke houvast.

Geestelijke verandering
De omwenteling in Oost-Europa heeft geweldige geestelijke gevolgen. Het communisme bracht niet alleen armoede, het heeft ook een maatschappij gevormd, waarin alles het stempel droeg van het leninisme-marxisme. Tientallen jaren was het onderwijs op atheïstische leest geschoeid. Voor Gods Woord en de kerk was niet of nauwelijks plaats in de samenleving. Ondanks de inzet van vrijwel onbeperkte middelen, heeft het communisme echter nooit de harten van de mensen kunnen winnen. De jongeren verfoeiden het verplichte onderwijs in atheïsme en volgden het alleen omdat dit verplicht was. De anti-godsdienstige propaganda was meestal zo bot, dat niemand zich er veel aan gelegen liet liggen.
Toch heeft die propaganda een niet te onderschatten invloed gehad. De kerk werd geïsoleerd van het openbare leven. Daardoor werd niet alleen de prediking van het evangelie bemoeilijkt, ook allerlei christelijke waarden en normen verdwenen uit de maatschappij. In plaats van barmhartigheid en naastenliefde werden nieuwe 'humanistische' normen geïntroduceerd. Daarin stond de mens centraal. Het gevolg was een maatschappij, waar ieder bezig was zijn eigen geluk te scheppen. De nadruk op het collectief leidde tot de onderwaardering van de mens als persoon. Het materialisme liet geen ruimte voor geestelijke vragen, waardoor de oppervlakkigheid het leven ging beheersen. Het communisme probeerde de mensen nieuwe idealen mee te geven. Maar als het daar al enigszins in slaagde, hebben de recente ontwikkelingen daaraan voorgoed een einde gemaakt. De onthullingen over de weelde van de partijleiders en de ongekende controle door de geheime dienst hebben bij de bevolking haat gekweekt tegen alles wat met het communisme verbonden is.
Het is dan ook geen wonder, dat velen uiterst cynisch reageren op alles wat communistische leiders nu te berde brengen. Ook al hebben ze gelijk, dan nog krijgen ze dat meestal niet. Ze hebben het vertrouwen van de massa verspeeld, die zich geheel van het communisme afkeert. De voorstellen om in sommige landen de communistische partij op te heffen of buiten de wet te stellen geven aan, dat men ook binnen de partij geen toekomst voor het communisme ziet. Maar nu dreigt het gevaar, dat men in plaats daarvan het kapitalisme in zijn meest harde vorm gaat importeren. Daarin is geen plaats voor zorg of mededogen, maar geldt alleen het recht van de sterkste. Met name de zwakken in de samenleving dreigen daar het slachtoffer van te worden. Zij hadden het ook onder het vorige systeem al moeilijk, maar komen nu nog verder achterop. De onderlinge competitie om het grootste stuk van de welvaart te ontvangen, dreigt het leven zo te gaan beheersen, dat de zorg voor de zwakken geheel uit het zicht raakt. Ook op dat gebied heeft de kerk in Oost-Europa een taak, om met Woord en daad de weg te wijzen van gerechtigheid en barmhartigheid.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen