Boekbespreking

F.A. van Lieburg, Eswijlerianen in Holland 1734-1743. Uitgeverij De Groot, Goudriaan/Kampen. In samenwerking met de Stichting Studie der Nadere Reformatie, 1989, 215 blz., ƒ 45,—.
De Stichting Studie der Nadere Reformatie blijkt actief te zijn. Na enkele kleinere studies werden wij nu verrast met een veel omvangrijkere.
Het onderwerp, de 'Eswijlerianen' zal niet iedereen op het eerste gezicht aanspreken, maar wie de moeite neemt het boek te lezen, ontdekt wel vanzelf wie het geweest zijn en welke plaats zij hebben ingenomen in het geheel van de beweging der Nadere Reformatie, toen deze al ongeveer anderhalve eeuw oud was.
Al heb ik kritiek op dit boek (waarover straks), toch wil ik beginnen met mijn waardering ervoor uit te spreken. De heer Van Lieburg heeft alle mogelijke wegen en weggetjes bewandeld om maar Eswijler zelf, een binnenvader in een weeshuis in Hoorn, en zijn (latere) volgelingen op het spoor te komen. Hij heeft daartoe het nodige gelezen, eigentijdse bronnen en 'secundaire literatuur', maar ook 'archivalia' geraadpleegd. Het boek bevat 20 pagina's plaatjes van boekentitelpagina's — dat schijnt mode te worden, maar de zin ervan kan ik niet inzien; een korte beschrijving is genoeg.
Het eerste hoofdstuk beschrijft het leven van Jan Willemsz. Eswijler, zoals gezegd, verbonden aan het weeshuis in Hoorn. Hieraan zijn 22 bladzijden gewijd. Van Eswijler was (en is) niet veel bekend. IJverig speurwerk van Van Lieburg bracht minder aan het licht dan hijzelf, wat overmoedig, suggereert. Tenzij wij bereid zijn om alle mogelijke waarschijnlijkheden, vermoedens, en veronderstellingen voor lief te nemen.
Dan komt een hoofdstuk over de heruitgave van Eswijlers zozeer omstreden boek 'Zielseenzame meditatiën'. Heel de rest van Van Lieburgs boek gaat in feite over de verwikkelingen die ontstaan zijn rond deze heruitgave. Eswijler zelf, die waarschijnlijk in 1633 geboren is en overleed in 1719, heeft uiteraard dit alles niet meer meegemaakt.
Kerkelijk Nederland stond bepaald niet te juichen bij Eswijlers Meditatiën. Er werden nogal wat 'gevaren' en zelfs 'ketterijen' in ontdekt. Daartoe behoorde ook de overigens zeer bevindelijke en zelfs mystiek ingestelde hoogleraar Antonius Driessen. De scheidingswand tussen het piëtisme van Eswijler en allerlei ongereformeerde spiritualistische en mystieke stromingen was maar heel dun.
Al handhaaf ik mijn waardering voor dit boek, ik heb toch een paar kritische opmerkingen.
Het is mij opgevallen dat de heer Van Lieburg de door hemzelf al eens gewraakte oude methode van het zich concentreren in het historisch onderzoek op publicaties van 'iemand' van de Nad. Reformatie, aangevuld met materiaal uit archieven etc, zelf hier ook toepast. Het mag van mij, maar waarom dan zo'n drukte over een 'nieuwe methode' die veel vruchtbaarder zou zijn en door de jongere onderzoekers (waartoe hijzelf behoort) zou worden toegepast?
Vervolgens, Van Lieburg spreekt herhaaldelijk (in navolging van dr. Janse) over de 'bevindelijk gereformeerden', maar hij laat na te zeggen wat hij onder 'bevinding' en 'bevindelijk' verstaat. Met andere woorden: deze term is kritiekloos overgenomen. Zij laat hem overigens danig in de steek, want de 'Eswijlerianen' die hij bevindelijk gereformeerden noemt, kregen ook van geestverwanten de wind van voren; waren die nu 'bevindelijk' of niet? En wat zegt hij van de 'Knabbenhouwers' die toch ook 'bevindelijk' waren, waren zij ook nog gereformeerd?
Tenslotte, de heer Van Lieburg studeert geschiedenis; zo'n inbreng kan verfrissend werken binnen het geheel van het kerkhistorisch onderzoek van de Nad. Reformatie, maar kerkgeschiedenis is en blijft een theologisch vak. In dat opzicht schiet deze studie tekort. De normen die Van Lieburg impliciet hanteert worden niet expliciet verantwoord. Er zitten in dit boek nogal wat waarde-oordelen, waarbij aan de (theologische) juistheid getwijfeld kan worden. De argeloze lezer zal dat misschien niet bemerken, maar laat hij zich niet — zonder meer — laten meenemen.
K. Exalto

R.A. Koole (red.), Van Bastille tot Binnenhof. Uitg. Fibula/Unieboek, Houten, 1989, 199 blz., prijs ƒ 27,50.
Al behoort de herdenking van de Franse Revolutie alweer tot het verleden, daarom is dit boek nog lang niet verouderd. Het biedt namelijk wel geschiedenis, maar... met het oog op het heden. En dan speciaal het heden in ons eigen land.
Negen schrijvers hebben een bijdrage geleverd. Aan het einde van het boek vindt men bij elk hoofdstuk een hele reeks noten en literatuurverwijzingen.
De politiek houdt ook het protestantse deel van ons volk verdeeld en dat wordt door dit boek zeker niet verholpen, maar het geeft wel veel informatie omtrent de achtergronden van ons Nederlandse partijwezen en het politieke handelen in ons land. Ieder die politiek geïnteresseerd is (en wie zou dat niet behoren te zijn) zal hier veel vinden waarmee hij ofwel instemt of wat hij hartgrondig ontkent en verwerpt.
Aan soms prikkelende stellingen ontbreekt het niet. Ik noem er een, de heer R.A. Koole beweert dat in zekere zin alle politieke partijen momenteel kinderen van de Verlichting zijn (blz. 14).
Rest mij nog erop te wijzen dat al de auteurs, die een bijdrage hebben geleverd, zeer gekwalificeerde geleerden zijn; met andere woorden: u krijgt als u gaat lezen informatie op hoog niveau.
K. Exalto

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen