Erasmus van Rotterdam (I)

Erasmus en de Laurens
Op een zaterdagavond in het begin van dit jaar, begaven we ons naar de Laurenskerk in het hart van Rotterdam. De auto werd geparkeerd aan de voet van het standbeeld van Erasmus tegenover de Laurens. Met enige bewondering staarde ik enkele momenten naar de fijnzinnige gelaatstrekken van de kleine gebeeldhouwde humanist.
Wat is Erasmus van Rotterdam toch tenger vergeleken bij de imposante Laurenskerk!
De kerk was die avond helemaal vol, geen plaats onbezet, tot in het koor toe. Reden? Er werd een orgelconcert gegeven!
Machtig klonk de slot-samenzang uit de monden van zo'n anderhalfduizend mensen.
Na de uitvoering begon een van de suppoosten de stoelen in het koor om te keren, met de rug naar de kansel. Op mijn verbaasde vraag waarom hij dit deed, luidde het antwoord: 'Morgen is hier dienst!' Alleen in het koor van de kerk? 'Ja!' Toen ik hierop verbaasd reageerde, kreeg ik ten antwoord: 'Ja meneer, wat wilt u? – de stad! Alleen de Ger. Bond heeft de hele kerk nodig voor ruim 200 mensen.'
Verslagen verliet ik het majestueuze kerkgebouw — dit schitterende Godshuis alleen nog vol bij culturele en andersoortige manifestaties... en 's zondags! 'Ja meneer, wat wilt u? – de stad!'
Bij ons vertrek kon ik niet om Erasmus heen — de auto stond aan zijn voeten geparkeerd. Op dat moment begon Erasmus van Rotterdam te praten, waarschijnlijk in het Latijn, want ik verstond hem niet direct, maar het kwam erop neer, dat er eigenlijk een relatie was tussen hem en de Laurenskerk. Hieronder volgen enkele vertaalpogingen. En wel in dit Coornhertjaar. Ik denk, dat er dan meer sprake moet zijn van bedenkingen dan van herdenkingen.

Als mens
Erasmus van Rotterdam werd geboren in 1466 als onecht kind van een priester. Zelf bestemd voor de geestelijke stand, ontving hij in 1492 de priesterwijding. Desiderius Erasmus hield echter niet van het kloos­ter, Iaat staan van de bekrompen en bijgelovige toestanden van de kerk van zijn dagen. Hij hield van de ruimte van de wereld en van de wijsheid. Erasmus werd een bereisd man en een gestudeerd mens. De wijsheid der wereld achtte hij zeer wel verenigbaar met de wijsheid van God. Athene en Rome lagen voor hem op één Iijn.
Erasmus zag allerminst een onoverbrugbare kloof tussen de christelijke leer en de antieke wijsheid, integendeel!
Dag voor dag bezig met de schone letteren, boeken schrijven, correcties aanbrengen en dan bij de drukker de stand van zaken gaan opnemen, dat was zijn lust en zijn leven. Het klassieke beeld van de studeerkamergeleerde!
Erasmus van Rotterdam... de mens van de stilte en de man van de studeerkamer... Klein en tenger van gestalte, mager en bleek van gezicht, zó ziet u hem zitten achter gesloten vensters in een dik met bont afgezet gewaad, met wijde mouwen, steeds het reeds vroeg kalende hoofd bedekkend met een zijden baret tegen de hinderlijke tocht.
Fysiek was hij helemaal niet sterk. En door allerlei kwalen gekweld, was hij immer bang voor de dood. Als de pest op enkele honderden kilometers afstand gesignaleerd werd, ging Erasmus alweer op de vlucht. Omwille van de waarheid zou hij nooit zijn leven kunnen geven, zei hij zelf, want hij had nu eenmaal geen martelaarsbloed.
Erasmus van Rotterdam... de sympathieke mens van de geest, van cultuur en beschaving, die onafhankelijk en bescheiden zijn weg ging, ondertussen stil genietend van roem en eerbewijzen.
Erasmus... de denker bij uitnemendheid, die nooit meer dan 3 of 4 uren sliep, en de overige 20 uren rusteloos bezig was, schrijvend, lezend, corrigerend of disputerend. Erasmus, de geleerde, die altijd Latijn sprak, tot op zijn sterfbed toe, totdat de dood kwam, die hem de laatste twee woorden deed uitroepen in zijn moedertaal: 'Lieve God!'

Als humanist
Hij mag genoemd worden de meest welsprekende advocaat van het toenmalige humanisme.
Erasmus schuwde iedere vorm van onverdraagzaamheid, en beoogde immer een harmonische samenvatting van tegenstellingen te scheppen. Fanatisme achtte hij de aartsvijand van het verstand.
Voortdurend gedreven door het ideaal van de vooruitgang van de mens en de mensheid door middel van de verlichting van het verstand.
De eeuwen later opkomende Verlichting (Aufklärung) moet ten diepste tot op Erasmus worden getraceerd.
Erasmus was geen echte Nederlander, laat staan een Rotterdammer, hij voelde zich thuis in Europa.
Hij verafschuwde de eventuele superioriteitsgevoelens van de ene natie boven de andere. Waar het boek heerste en het woord, de welsprekendheid en de geleerdheid, daar was zijn vaderland.
Erasmus van Rotterdam mag de eerste Europese mens worden genoemd. Immer stond hem voor ogen een verenigd Europa in de geest van de humaniteit.
Tussen zijn 40ste en 50ste jaar bereikte hij het toppunt van zijn roem. Men prees hem als 'doctor universalis' — 'prins der wetenschap" — 'vader der studies' — 'het licht der wereld' en 'beschermer der eerlijke theologie'.
Keizers en koningen, prinsen en hertogen, ministers en geleerden, pausen en prelaten wedijverden om de gunst van Erasmus.
Hij liet zich dienen, maar nam niemands dienst op zich, als onwankelbaar voorvechter van de innerlijke vrijheid. Oorlog en onenigheid haatte hij met een volkomen haat, de irenische humanist. Onenigheden waren immers voor de humanistisch gezinde mens alleen maar misverstanden.
Eigenlijk mag Erasmus de eerste literaire verdediger van het latere pacifisme worden genoemd: 'slechts hun, die de oorlog niet ervaren hebben, schijnt ze schoon!'
Alle verwardheid wekte zijn weerzin op. Gaafheid, heelheid, schoonheid, openheid en vrijheid — de sleutelwoorden, waarmee deze humanist opereerde. Het ideale menstype was voor Erasmus: de universele mens, de niet-eenzijdige, de veelwetende, de vrij in de toekomst blikkende mens. En daarbij behoorde het éne Europa, gevat in de humanistische wensdroom van een integrale beschaving. Dit éne Europa zou het zonder geweld verkregen imperium van Erasmus zijn geweest.

Actueel
Het visioen van Erasmus van Rotterdam schijnt in onze dagen geestdriftig verwerkelijkt te gaan worden. De Europese gedachte, de Europese Gemeenschap, de Europese samenwerking, de Europese eenheid tenslotte, blijken de sleutelwoorden te zijn in het politiek-holistische (heelheids) denken van de huidige Rotterdamse ministerpresident, ooit afgestudeerd aan de Erasmus Universiteit te Rotterdam, welks wereldhaven veelbetekenend wordt genaamd Europoort.
Ondertussen dezelfde sleutelwoorden, die de huidige oecumene hanteert, nationaal en op wereldschaal.
En na het échec van de Tweede Wereldoorlog herleeft momenteel opnieuw het optimisme in de algemene opinie, dat de eenheid onder de volkeren — met name in Oost-Europa — kennelijk verwezenlijkt zal kunnen worden zonder geweld. Het verstand en het inzicht zullen tenslotte zegevieren. Het verschil met het humanistisch ideaal van Erasmus is dit, dat deze zijn eenheidsgedachte liet dragen door de katholiciteit van de éne christelijke kerk. Deze gedachte is momenteel gesaeculariseerd (verwereldlijkt). Dat is het verschil met het humanisme van Erasmus.
Of is er toch geen wezenlijk verschil, omdat Erasmus in werkelijkheid en in feit zijn humanistisch eenheidsideaal niet liet dragen door het denken van en vanuit de ene, algemene, christelijke kerk, maar omgekeerd: werd zijn kerkelijk katholiek denken — die geen scheuring toestond — gedragen door zijn humanistisch eenheids- en heelheidsdenken?! Ik denk het. En dan was het christelijk-humanistisch denken van Erasmus van Rotterdam in wezen toen al gesaeculariseerd — met alle gevolgen in de huidige oecumene van dien, ook voor de Laurens.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen