Gereformeerd en veelzijdig

Een impressie
Een foto van Schilder
Schilder heeft velen geboeid. De theologie van Schilder is velen onbekend gebleven. Schilder is een man, die veel medestanders heeft gehad. Hij had ook veel tegenstanders. En dan is daar een groep (de omvang ervan is niet zo gemakkelijk te schatten) aan wie Schilder is voorbijgegaan. Zij zijn aan hem voorbijgegaan.
Het is niet de bedoeling van dit artikel om een poging te wagen de mens Schilder psychologisch te peilen, en nog minder zijn kerkelijke en theologische optreden psychologisch te verklaren. Elk mens heeft zijn eigen psyche en ieder mens kan psychologisch bekeken worden. Er zullen er ongetwijfeld zijn, die zo ook Schilder te lijf willen gaan. Aanleiding zou kunnen zijn, de vrij strakke blik die bij menige foto opvalt.
Terwijl ik dit artikel schrijf ligt naast mij het (blauwe) boek 'Ontmoetingen met Schilder', waarvan dr. G. Puchinger de redactie heeft gevoerd en dat eind maart van dit jaar is uitgekomen.
Op de omslag zien we een bekende foto van Schilder: peinzend, vorsend, strak, enigermate afwerend, zichzelf tegen het nabij komen van anderen beschermend. Hoewel de eerste twee typeringen overheersen, kan ik van de andere drie niet loskomen bij het bekijken van de foto. Dit temeer omdat ik van andere foto's dezelfde indruk heb overgehouden. Men kan er in deze bundel heel wat aantreffen. Soms is het strakke gelaat wat meer ontspannen, maar het vorsende en het afwerende treft men ook dan aan.
Op deze toer wil ik niet doorgaan. Dat ik er toch even over schreef hangt ermee samen, dat Schilder een groot man is geweest, wiens gelaat weerspiegelt, wat hem tot een groot mens maakte. Zijn stijl is gedistingeerd en tegelijk barok. Dit laatste leest men niet van zijn foto af Hij heeft — om zo te zeggen — geen bourgondisch gezicht. Hij heeft wel in zijn gelaat de zelftucht die zijn barokke taal dienstbaar maakt aan het doel van zijn geschriften. Hij zocht de barok niet om de barok, maar als uitdrukkingsmiddel voor zijn gedachten. Bij de overvloed van woorden en beelden treffen we tegelijk een zekere terughoudendheid, zelfbeheersing, ja ingetogenheid aan.
De lezer zal misschien vragen: Kunnen deze twee samengaan? Ik meen dat dit bij Schilder het geval is geweest. We treffen hierachter ook precies de reden aan, waarom sommigen van Schilder hebben gehouden en anderen het niet op hem hebben gehad (om het ingetogen te zeggen).
Opmerkelijk is op zijn minst, dat honderd jaar na zijn geboorte, op 6 april (het was tweederde jaar vóór de herdenking van zijn honderdste geboortedag op 19 december a.s.) èn gereformeerden vrijgemaakt èn gereformeerden synodaal in de aula van de V.U. bijeen zijn geweest om Schilder te herdenken. Er waren ook wel hervormden en christelijke gereformeerden. Van beide groepen ook predikanten. Dezen vormden echter toch de franje om het kleed van symposiumgangers, dat voornamelijk geweven was uit synodaal en vrijgemaakt gereformeerden.
Vond Schilder daar eindelijk erkenning in het brede gereformeerde leven? Wie deze vraag onvoorwaardelijk bevestigend beantwoordt, is er toch nog niet! Immers, niet allen waren gekomen om hetzelfde in Schilder te erkennen.
Graag voeg ik hieraan toe, dat ik met zeer velen genoten heb van de bijdrage van dr. F.H. von Meyenfeldt op het Amsterdamse symposium. Daar sprak een man die Schilder heeft gekend, bewonderd en vereerd; een man die Schilders aanhangers en medestanders (fans is hier een ongepaste term) heeft gekend. Hij heeft in die speciale zin er niet toe behoord, ofschoon hij in zijn studententijd de enige Schilderiaan aan de V.U. was. Hij nam echter afstand, om zo te scherper Schilder en zijn gevolg te kunnen observeren en evalueren. In de speech van Von Meyenfeldt heb ik dezelfde ambivalentie van gevoelens herkend, als waaraan ik hierboven uitdrukking probeerde te geven. Ik ben zeer belangstellend naar de geschreven tekst van zijn voordracht, maar vrees dat die niet kan overbrengen, wat de spreker bij zijn gehoor wist op te wekken en los te maken.

Gereformeerd theoloog en cultuurkenner
Maar nu Schilder als theoloog, als dienaar van het Woord en van de kerk! Ik heb hem in de titel getypeerd als gereformeerd en veelzijdig. Men kan zich afvragen of gereformeerd niet per definitie veelzijdig zou moeten zijn. Naar mijn oordeel is dat inderdaad het geval, maar de praktijk blijkt anders te zijn. Schilder begon in de jaren tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog (het inter-bellum). Juist toen, in de nadagen van Kuyper en Bavinck, en na hun dood, werd het gereformeerde leven, ondanks zijn politieke successen, eng en benauwd. Het verloor de breedte, die Kuyper en Bavinck in hun bloei-jaren had gekenmerkt.
Schilder was een man die deze breedte zocht en betrachtte. Het is eigenlijk onvoorstelbaar wat hij reeds gepubliceerd had voor hij in 1933 tot doctor in de wijsbegeerte promoveerde. Hij bewoog zich op het gebied van de theologie en van de filosofie, van proza en poëzie, maar ook van andere godsdienstige en levensbeschouwelijke stromingen. Op dit punt is hij zijn tijd vooruit geweest. Er zijn er nu nog velen, die Schilder hierom bewonderen en waarderen.
Daar komt bij de literaire begaafdheid en belangstelling. Ik herinner ter illustratie van het zojuist gezegde aan: 'Tussen Ja en Neen' en aan 'Bij dichters en schriftgeleerden'. Daarnaast moet ook genoemd worden zijn bundel bijbelstudies 'Licht in de rook', meditaties die een dogmatische achtergrond en spits hebben, en het bekende 'De openbaring van Johannes en het sociale leven'. Ik doe Schilder eigenlijk tekort als ik ook niet noem: 'Wat is de hel?' en 'Wat is de hemel?', en ook nog zijn: 'Kerktaal en leven'.

Een kritische nazaat van Kuyper
In dit alles heeft hij net als Kuyper de gereformeerde theologie willen verbinden met de cultuur. In dat opzicht is hij nazaat van Kuyper gebleven.
Een kritische nazaat, moet eraan toegevoegd worden. Bij de confrontatie van de gereformeerde theologie met de toenmalige cultuur en de buitenlandse theologie, is hem duidelijk geworden, dat er in Kuypers erfenis scheuren zaten. Die scheuren werden zichtbaar in de polemieken met wat ik gemakshalve noem de Kuyperiaanse diehards in de Gereformeerde Kerken, ofwel de niet-kritische volgelingen van Kuyper. Deze scheuren scholen echter reeds in Kuypers eigen werk.
Op twee punten heeft Schilder zich met name tegen Kuyper en diens volgelingen verzet. Dat is het leerstuk van de gemene gratie en dat van de pluriformiteit van de kerk. Als ik het goed zie dan is Schilders eigen uitbouw van de theologie verwikkeld geraakt in de bestrijding van deze twee leerstukken. Op een bewonderenswaardige wijze heeft hij naar de reformatorische theologie uit de zestiende tot de achttiende eeuw teruggegrepen om zijn inzichten te funderen èn te verantwoorden. Zijn verklaring van de Heidelsbergse Catechismus (hij heeft slechts vier delen kunnen voltooien, tot aan Zondag 10, antwoord 28) legt er getuigenis van af.
Schilder heeft op twee punten positief de nadruk gelegd: De leer van de openbaring en de Schrift èn die van het verbond. Een Zuidafrikaanse dissertatie over de verbondsleer heeft als titel: 'Alles of niks'. Schrijver is de tegenwoordige hoogleraar in Bloemfontein, dr. S.A. Strauss.
Juist op deze twee punten zie ik Schilder als de kloekmoedige belijder van en de geharnaste strijder voor het gereformeerde erfgoed.
Naar mijn oordeel is hij in zijn kritiek op Kuyper wel diep afgestoken. Hij heeft echter niet in rekening gebracht dat de scheuren in Kuypers dogmatische fundament veel breder waren, dan alleen deze beide leerstukken. Met een 'reparatie van Kuyper' komen we er niet. Schilder heeft niet de tijd gekregen om zich nader te bezinnen op de breedte van deze scheuren. Dat de gereformeerde inslag voorzien was van een idealistische schering is een these die in 1957 is verdedigd. Toen was Schilder reeds heengegaan.

Schrift-uitlegger
In het volgende artikel wil ik graag nog iets zeggen over Schilders cultuurbegrip. Zijn indringende heilshistorisch opgezette schriftuitleg kan ik alleen maar vermelden. Men vindt haar in de drie delen 'Christus en Zijn lijden' tot een hoogtepunt gebracht. Daarin staan passages, die men niet zonder ontroering kan lezen. Tegelijk wordt men getroffen door het diepe inzicht dat Schilder heeft gehad in de samenhang binnen de Schrift.

Het ambt
De ambtsgedachte van de eerste en van de Tweede Adam is bepalend voor zijn uitleg van Gods openbaring.
Met deze notie ben ik terug bij Schilder als gereformeerd theoloog, die de openbaring door de Schrift en het verbond naar voren heeft gehaald.
Hij was doctor in de wijsbegeerte. Hij heeft zijn wijsgerige inslag en graad dienstbaar willen maken aan de verdediging en de ontwikkeling van de gereformeerde theologie.
Bij deze impressie moet ik het nu laten, me ervan bewust dat deze beperking in de ondertitel noodzakelijk is, om het gerechtvaardigde verwijt van onvolkomenheid te voorkomen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen