In een wereld van botsende culturen

Amsterdam
Graag mag ik daar zijn, waar boekverkoop wordt gehouden. Recent kondigde de radionieuwsdienst aan, dat in Amsterdam uitgeversrestanten werden verkocht. Nadere kennismaking liep op een teleurstelling uit. Onder de meer dan honderd kleinere of grotere uitgeverijen, die samen duizenden boeken te koop aanboden, was spaarzamelijk een uitgever te vinden, die iets christelijks aan te bieden had. Maar wel was er ongekend veel religieuze lectuur van de meest vreemdsoortige, inheemse of uitheemse stromingen, die kennelijk in ontkerstenend Nederland een min of meer vruchtbare voedingsboden vinden. Als zodanig bleek zo'n boekenmarkt in Amsterdam toch ook weer een weerspiegeling te zijn van een behoeftepatroon in Nederland, waarvan een stad als Amsterdam dan weer een uitgesproken component vormt.
Ook in Amsterdam zal het christelijke boek nog wel hier en daar, her en der zijn weg vinden. Maar het beheerst er zeker niet de boekenmarkt. Zoals het ook zo is, dat in allerlei spraakmakende media —en ik denk dan met name aan de zogenaamde 'neutrale' dagbladen — de aandacht voor wat zich in kerk en theologie afspeelt en als zodanig ook in boeken een weg vindt, òf geheel ontbreekt, òf zeldzaam is. Verachtelijk gaat men daaraan in de spraakmakende media voorbij, goede uitzonderingen daargelaten. De uitzondering wordt vaak bepaald door een enkele redacteur, die (nog) een feeling heeft voor het kerkelijke. Met uitzondering van kerkelijke schandalen of sensationele publicaties, die b.v. internationale bestsellers zijn, vormen de uitingen van christelijk leven zo langzamerhand een blinde vlek bij de 'verlichte' media. Hele uitgeverijen worden volstrekt genegeerd, het brede moderne denken ten spijt.
Het mag onbegrijpelijk heten, dat veel kerkmensen, soms van zeer rechtzinnige signatuur, van dag tot dag zich laven aan de bronnen van zulke niet-christelijke media en verder verstoken blijven van informatie omtrent wat zich op kerkelijk en theologisch terrein afspeelt. De christelijke media besteden grosso modo meer aandacht aan de producten van de niet-christelijke cultuur dan niet-christelijke media aandacht geven aan geestesproducten uit de christelijke leefwereld.

Barneveld
Dat vandaag op het christelijke erf ook zo het één en ander verschijnt, mocht blijken op de christelijke boekenbeurs, georganiseerd door het Christelijk Lectuur Kontact, die vorige week weer werd gehouden in de Veluwehal te Barneveld. Op die beurs waren 72 standhouders present met hun boeken of anderssoortige publicaties. Het is onmiskenbaar waar dat christelijk Nederland getalsmatig in de neergang is. Anderzijds geven christelijke uitgevers — groot en klein — van jaar tot jaar een stroom boeken uit, waarvan men zich met een zekere verbazing kan afvragen waar al die boeken hun lezerskanaal vinden. Een uitgever kan tenslotte ook alleen maar 'draaien' wanneer er een markt is voor de uitgaven. Nu is het ongetwijfeld zo, dat veel boeken kopers vinden, die de boeken direct opbergen in de boekenkast en aan lezen ervan niet toekomen. Wat dit betreft, was schrijver Jac. Overeem in zijn dagboek in het blad 'Koers' eerlijk, toen hij bekende dat hij veel boeken uit zijn immense boekenbunker soms alleen maar van de plank haalde om er eens aan te snuffelen.

Het zou overigens best eens kunnen zijn, dat achter de indrukwekkende hoeveelheid christelijke lectuur vandaag een openlijke of verhulde drang tot evangelisatie zit, een present-stelling van het christelijk geschrift, nu het christelijke woord op retour is. Maar een afzonderlijke christelijke boekenbeurs doet toch ook weer het vermoeden rijzen, dat het christelijke boek gedoemd is opgeborgen te blijven binnen de begrenzingen van het christelijke volksdeel. Een enkele uitgever is zelf zó op het raakvlak van kerk en wereld bezig (met bepaalde modern-theologische producten) dat hun publicaties nog wel eens een groter bereik zullen vinden. Maar het christelijk boek bereikt toch grosso modo alleen maar het christelijk volksdeel. Daar staat intussen tegenover, dat het niet-christelijke boek veel meer penetrerend aanwezig is in de christelijke leefwereld dan het omgekeerde het geval is.
Op een boekenbeurs als die in Barneveld wordt gehouden, blijkt intussen ook hoe elke uitgever 'een gat in de markt' heeft gezocht en gevonden. Het is curieus te zien, hoe de Bijbel als inspiratiebron werkt voor een grote verscheidenheid van uitgaven. Op zich heeft zo'n verscheidenheid iets boeiends. Het heeft iets te maken met de veelkleurigheid, waarvan de Schriften spreken. Anderzijds manifesteert zich op zo'n boekenbeurs ook verdééld christelijk Nederland. Op roepafstand van elkaar treffen we het Nederlands Bijbel Genootschap en de Gereformeerde Bijbelstich­ting, de NCRV en de EO, om maar twee voorbeelden te noemen. De Protestantse Gemeenschap van Mariazusters (met haar charismatische 'moeder Basilea' als inspirerend centrum) bevindt zich in de nabijheid van boekhandel Koster te Barneveld. En verder: van Gideon tot Den Hertog, van Het Zoeklicht tot De Banier, van Gazan tot Booy, om slechts de grenzen van 'evangelisch' tot 'reformatorisch' aan te geven.
We zien op de boekenbeurs ook eenlingen als 'Het Profetisch Woord' met de geschriften van de heer Verwoerd, Living Bibles Holland met stapels van 'Het Boek', dat kennelijk z'n duizenden verlaat.
Intussen heerst er een gezellige drukte, waarin schrijvers en uitgevers elkaar ontmoeten. Reformatorischen zien we neuzen in Pinksterlectuur en evangelischen de 'zwaardere' kost van wat de rechterflank van de kerken heet ter hand nemen. Als zodanig is er ook sprake van open communicatie.

Gezin en boek
Op de Barneveldse beurs is elk jaar ook wel één of andere officiële presentatie van een boek. Ditmaal werd een gezinsboek, getiteld 'Christelijk Gezinsleven' (uitgave Boekencentrum) gepresenteerd. In zes hoofdthema's wordt over en vóór het gezin geschreven door medewerkers uit de Gereformeerde Gezindte: dr. J. Hoek, ds. J. van Amstel, prof. dr. W.H. Velema, prof. dr. ir. E. Schuurman, mevr. drs. A.B.F. Hoek-van Kooten, dr. R. Seldenrijk, drs. I.A. Kole, A.P. Wisse, drs. E. Blaauwendraat, mevr. drs. M. Vrijmoeth-de Jong. De thema's zijn: 'Het gezin in de Bijbel' (O.T. en N.T.), 'Het christelijk gezin' (geloof, Bijbel, kerk, gebod), 'Leven in gezinsverband' (geborgenheid, verhoudingen, verdriet, kinderloosheid en adoptie, verstoorde en verbroken verhoudingen, vergeven en helen), 'Opvoeding en vorming' (o.a. rentmeesterschap, sexuele vorming, culturele vorming), 'Het gezin naar buiten' (school en beroepskeuze, werk(loosheid), vrije tijd, maatschappij), en 'De voorlopigheid van het gezin' ('het andere gezin', sterven en rouwverwerking, wederkomst).

Bij de aanbieding van het boek zei N.A. de Waal (directeur van Boekencentrum) o.a.:

'Het gezin wordt wel genoemd: de kleinste cel van de samenleving. Het boek is vooral gericht op versterking van de cel in een veranderende wereld. Dat is noodzakelijk, want blijkbaar is de invloed van de samenleving op die cel groter, dan van de cel op de samenleving. Maar zijn wij er dan? Als de cel sterker wordt gemaakt?
Ik zou dat niet al te snel roepen. Wij moeten ons goed bewust zijn van de ontwikkeling in de samenleving op het punt van het gezin.
De trend van de voortgaande gezinsindividualisering, die zich evengoed voordoet in de kerkelijke gemeente als daarbuiten, maakt een versterking van de cel op zich tot een niet doeltreffende poging.
Meer sociologisch gezegd: een micro-structuur als het gezin wordt overweldigd door een macro-structuur als de samenleving als zij niet ingekaderd wordt in een mesostructuur.
En nu moet bij de verwerking van de inhoud van dit boek, dit niet vergeten worden.
De Gereformeerde Gezindte dient in haar voortgaande toerusting van het gezin zich bewust te zijn, dan wel te worden, van de negatieve effecten van de voortgaande gezinsindividualisering.
Wie meer wil weten van die negatieve effecten, leze het jongste boek van prof. dr. Van Gennep: 'De-terugkeer van de verloren Vader'. Zijn analyse van de ontwikkeling van onze cultuur van Verlichting tot heden is in dit opzicht onthutsend. Mijn pleidooi recht zich dan ook om de toerusting van het gezin opnieuw te plaatsen in het kader van de christelijke gemeente. Is deze mesostructuur geen geschenk van God?'

Als de heer De Waal vervolgens zegt, dat het boek niet zonder gezin kan en dan laat volgen 'geen gezin kan zonder dit boek', dan zit in het laatste ongetwijfeld enige uitgeverlijke overdrijving. Maar feit is, dat het betreffende boek in kort bestek – hoewel in een lijvig deel, vanwege de onderscheiden facetten, samengevat — een 'gat in de markt' vult. Een herbezinning op de functie van het gezin is immers méér dan nodig! Men zou mogen hopen, dat juist ook een boek als dit een bredere uitstraling zou mogen hebben naar de samenleving. Juist omdat in dit boek de oude oer-christelijke gedachte recht overeind staat, dat dok in onze tijd het gezin de meest wezenlijke samenleving ìn en vóór de samenleving is. Waar anders dan in het gezin wordt de vreze des Heeren geroed en geleerd?

Botsing
In onze tijd botst het christelijke gedachtengoed heftig op een geseculariseerde samenleving. Boeken vormen een spiegel van de tijd(geest). Als zodanig is het goed als kennis wordt genomen van wat eigen cultuur aan 'geestesproducten' oplevert. In bovengenoemd boek schrijft drs. N.C. van Velzen een lezenswaardige verhandeling over 'Culturele vorming'. Hij zegt daarin over 'moderne literatuur', dat kennismaking met de literatuur' tot problemen kan leiden als de docent boeken aanbeveelt of voorschrijft, die duidelijk in strijd zijn met 'wat ethisch en religieus aanvaardbaar' is. Maar — zo vervolgt hij - 'er verschijnen ook in onze tijd romans en verhalen van hoge literaire kwaliteit, die zeker acceptabel zijn al deelt men de levensbeschouwing van de auteurs in kwestie niet'.
Dat is ongetwijfeld waar. Intussen is het ook zo, dat veel wat in onze tijd de ijk van 'literatuur' meekrijgt, niets anders is dan spot met het heilige of onrein maken wat rein is, niet zelden geschreven door renegaten van oorspronkelijke christelijken huize. Ooit zei wijlen H. Algra in de senaat 'dat veel wat in onze tijd voor kunst (literatuur) doorgaat, niets anders is dan het met faecaliën werpen naar het Kruis van Christus'.
Daar staat helaas tegenover, dat echte christelijke literatuur zeldzaam is geworden. Derhalve is er juist in de cultuur, in de literatuur met name botsing van de niet-christelijke leef- en gedachtenwereld òp het christelijke erfgoed. Onze jongeren ervaren dat op de scholen, met alle schadelijke gevolgen van dien. Daarom zullen ouderen in de ontwikkelingsfase van de jongeren met hen moeten meedenken en meeleven. Om te leren onderscheiden wat rein is en liefelijk en wat wel luidt.
Dr. J. Hoek (redactielid van bovengenoemd boek) zei bij de presentatie:

'Er is in onze tijd helaas niet meer te spreken van de visie van de christelijke kerken op huwelijk, gezin en alternatieve relaties. Met name binnen de grote kerken is een diversiteit in opvattingen te constateren, die welhaast even groot is als die welke in de maatschappij gevonden wordt. Verwarring en onzekerheid is het gevolg, dat aan geen enkel christelijk gezin voorbijgaat. Gelovigen kunnen zich zeker in onze tijd niet gemakkelijk aansluiten bij algemeen aanvaarde patronen van denken en doen. Dat betekent een geweldige uitdaging en aanvechting. Is de tijd van handboeken niet voorbij of in elk geval de tijd van nieuwe handboeken nog niet gekomen, omdat we nog volop bezig zijn met herbezinning en aarzelende heroriëntatie?
Wij wilden zeker niet voorbijgaan aan de vragen, de moeiten, de zorgen, de uitdagingen, de gebrokenheid, het vallen en opstaan waardoor het christelijk leven in de prak­tijk mede gekenmerkt wordt. Het boek legt daarvan dan ook op vele pagina's getuigenis af. Maar dat laat onverlet de dankbare overtuiging dat Gods Woord aan mensen in deze tijd niet minder dan in vroeger tijden de richting wijst en ze zo terecht brengt.'

Ver uiteen
'Amsterdam' en 'Barneveld' liggen vandaag — ik bedoel uiteraard symbolisch, toegespitst op 'het christelijke boek' — ver van elkaar. Christenen hebben vandaag meer dan ooit toerusting nodig om ook in 'Amsterdam' overeind te blijven. Gelukkig is er toch nog een christelijke boekenmarkt. En warempel niet alleen om mensen 'met het boekje in het hoekje' te kweken.
Hopelijk lopen er ook intussen vandaag wegen van 'Barneveld' naar 'Amsterdam'. Twee culturen – een christelijke en een post-christelijke – botsen immers op elkaar!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen