Barmhartigheid en gerechtigheid

Op de landelijke diaconale dag van zaterdag 9 september jl. voor diakenen uit Gereformeerde Bondsgemeenten, georganiseerd door de Generale Diakonale Raad te Driebergen en gehouden in De Aker te Putten, sprak drs. W. van Laar uit Vlaardingen over het thema 'Barmhartigheid en gerechtigheid in de Bijbel en in onze diaconale verantwoordelijkheid wereldwijd'. Een bewerking van zijn lezing geven we graag — vanwege de actualiteit en de vele vragen over dit onderwerp — aan u door en doen u de suggestie om deze lezing eens als bezinningsonderwerp te bespreken in uw diakonie en/of kerkeraadsvergadering. Een verslag van de gehele diakonale dag, waarin onder meer ook de lezing van ds. Limula uit Namibië aan de orde zal komen, zal opgenomen worden in het maandblad 'Diakonia'.

Wat is onrecht?
Drs. W. van Laar zette, als oud-zendingspredikant in Chili, zijn verhaal in met een voorbeeld uit de praktijk: 'Voor het paleis van Generaal Pinochet roept een groep vrouwen om gerechtigheid. Hun mannen zijn vermoord. Zij roepen om een antwoord, naar het waarom! Het antwoord komt niet. De weduwen worden opgepakt door soldaten en afgevoerd. Overal was de roep om gerechtigheid te horen in Santiago. Om verlost te worden van het onrecht en de verdrukking. Wanneer je deze dingen op je laat inwerken, ga je de Bijbel anders lezen. De roep om gerechtigheid voor weduwen en weerlozen komt immers vele keren voor in de Bijbel. De psalmen spreken erover, de profeten hameren erop. Steeds vanuit een concrete context. Gerechtigheid. Een woord, dat in Santiago door sommige protestantse kerken niet gebruikt werd. Zij hadden hun oren ervoor toegestopt. Het was taboe. Niemand waagde het om het woord gerechtigheid in de mond te nemen. Het is een verdacht begrip. De sociale gerechtigheid, zo stelde men, hoorde thuis op de agenda van de marxisten en communisten.
Door dit uit te spreken sloten zij zich af van het schreeuwende onrecht in de samenleving. Men sprak alleen vergeestelijkend over de gerechtigheid van Christus. Op deze wijze stond men rechtse ideologieën voor, meer dan de bijbelse waarheid. Terug in Nederland heb ik mij afgevraagd: is dit bij ons wezenlijk anders?

Misverstanden
Er bestaat een aantal misverstanden over het begrip gerechtigheid, die ik graag aan de orde wil stellen. Het eerste misverstand is, dat het begrip gerechtigheid getrokken wordt in de zakelijke sfeer van het Romeinse recht. Het gaat dan vooral om individuele juridische regels. Het draait om het recht van de enkeling, het individu. Het klimaat van het Oude Testament is evenwel anders. Hier is gerechtigheid met name op de gemeenschap gericht. Een volgend misverstand is, dat men binnen de kerkelijke traditie het begrip eenzijdig gesteld heeft t.o.v. het begrip barmhartigheid (zondag 4 H.C.)
Het begrip gerechtigheid is dan uitsluitend verticaal bepaald, in de zin van straffende en geschonken gerechtigheid zoals Luther verrassend herontdekte.
In het Oude Testament zien we het begrip bijna overal geplaatst binnen allerlei onderlinge sociale relaties. Een derde misverstand heeft betrekking op onze maatschappijvisie. Gerechtigheid brengen wij in verband met linkse maatschappijkritiek. Ligt daar niet ten diepste de oorzaak van de moeite die velen hebben met betrekking tot het werelddiakonaat? Projecten die in het kader van de gerechtigheid geplaatst zijn, waarbij het gaat om processen van bevrijding, hebben wij liever niet. Dat raakt de politiek. We gaan wel akkoord met projecten, die passen binnen het kader van de 'barmhartigheid'. We zijn ons evenwel vaak niet bewust van onze eigen ideologische vooronderstellingen. Onze liberale houding verklaart onze schuwheid tegenover sociale gerechtigheid. Tevens zijn we vanuit onze bevoorrechte sociale positie niet gebaat bij verandering. Wij denken vanuit de enkeling en niet vanuit de gemeenschap. Samenvattend, het begrip gerechtigheid is voor velen een grijze en abstracte dogmatische term geworden. Het moet weer een bijbels grondwoord worden, gelezen binnen de veekleurige bijbelse context.

Bijbellezen
Het is van belang de bijbelse grondwoorden te spellen. We moeten terug naar het bijbels ABC. Prof. Graafland zegt: We moeten weer met onze neus, ogen, oren en met ons hart op de Schrift worden gedrukt. Het Sola Scriptura geldt ook hier: alleen de Schrift, maar ook: heel de Schrift.
In ons Bijbellezen staat het heil van de enkeling centraal en de vragen van het persoonlijk geloofsleven. En terecht! Evenwel moeten we de Bijbelse boodschap niet versmallen tot de enkeling. Het gaat om het Koningschap van God. Dat wil heel de kosmos omvatten. Dit zal erkend en zichtbaar worden voor ale volken. Het gebed des Heeren wijst daar ook op: Uw Koninkrijk kome en Uw wil geschiede hier op aarde. Individueel en sociaal. Prof. Van Ruler zegt, dat er uiteindelijk recht zal worden gedaan op aarde in geheel Gods Schepping. Kennen wij de hartstocht naar recht en gerechtigheid vanuit de Bijbel? Is er het verlangen naar de voleinding?
De Heere ontfermt zich over de zondaar en over de armen, de wezen en de weduwen. We vinden dit terug in psalm 146, in de Oudtestamentische boeken, maar ook in het Nieuwe Testament. In Exodus 3 lezen we, dat God de ellende ziet van. Zijn volk en afdaalt. Niet alleen om geestelijke bevrijding te schenken, maar ook te verlossen van zaken van politieke aard. Het volk Israël zal de bevrijding nooit vergeten. In de Efezebrief roept Paulus op tot navolging Gods. 'Betoon liefde, zoals je dat van mij ervaren hebt', bedoelt Paulus te zeggen.
Het gaat niet om liefdadigheid alleen, ook om structurele maatregelen. De Profeten brengen Israël de Thora in herinnering en roepen de koning op om in de bres te springen voor wie geen helper heeft (ps. 72).

Eenzijdig?
Anderzijds moeten we oppassen niet te eenzijdig vanuit de gerechtigheid te denken en het aspect van de barmhartigheid tekort te doen in het werelddiakonaat. Het begrip barmhartigheid is evenwel historisch belast.
De invulling die eraan gegeven is, klopt vaak niet met wat de bijbel erover zegt. Barmhartigheid is dan een zaak van de rijken, die iets laten vallen van de tafel; goed doen vanuit een neerbuigende houding.
Barmhartigheid en Gerechtigheid liggen in de Bijbel dicht bij elkaar. Kijk maar eens naar de krachtige taal van de Lofzang van Maria. Barmhartigheid leidt tot daden van gerechtigheid in de Bijbel. Daarom zijn deze twee begrippen niet van elkaar los te maken. Barmhartigheid heeft te maken met trouw, inzet en doorzettingsvermogen. Het heeft te maken met Gods trouw: Hij laat in Zijn liefde niet varen wat Zijn hand begon. Barmhartigheid, los van gerechtigheid kan leiden tot vormen van filantropie die het bestaande onrecht bevestigt.

Een keuze
Kiezen voor Barmhartigheid en Gerechtigheid betekent, dat je om het doen van politieke keuzen niet heen kunt. Betekent ook vuile handen maken en scheuren opdoen, om het recht van God. Is er geen ge­vaar van aktivisme? Jazeker! De aangebrachte gerechtigheid van Jezus Christus mag niet verduisterd worden. Gods handelen gaat voorop. Daarom: Blijf bij Uw Bevrijder! Het appel tot levensheiliging is gebaseerd op de heilsfeiten. De vraag is altijd: Wat is de wil van de Koning? Wij staan in dienst van de geschonken gerechtigheid. De rechtvaardiging van de goddeloze is Gods gerechtigheid ten top. De Hoogste daad van God is Zijn reddend ingrijpen in het zenden van Zijn Zoon Jezus Christus, in een volstrekt hopeloze situatie. Door het zenden van Zijn Zoon is er een nieuw begin gegeven. Wij worden opgeroepen om te leven als gerechtvaardigden voor Hem. Noordmans zegt: God ontfermt zich over de zondaar en de bedelaar. Prof. Versteeg zegt: Gerechtigheid is reddend en verlossend. Zowel de zondaar als de arme kunnen bij Hem terecht. Dogmatisch is dat moeilijk in schema te brengen. God toont zich bewogen in alle situaties van nood. Laten wij ons vooral verdiepen door middel van Bijbelstudie in hetgeen God van ons vraagt op alle terreinen van het leven, dichtbij en ver weg!

Bespreking inleiding
Naar aanleiding van de lezing van ds. W. van Laar werden enkele vragen gesteld, die wij onderstaand aan de orde stellen. Tevens zal ik proberen de door de inleider gegeven antwoorden zo goed mogelijk weer te geven.
* Hoe was de houding van Jezus Christus op aarde: heeft Hij het Koninkrijk gebracht, of de verlossing van het Romeinse juk, of heeft Hij het hemels Koninkrijk op het oog gehad?
* Als diaken moet je bepaalde keuzen doen. Deze keuzen hebben politieke dimensies. Om welke keuzen gaat het en in welke vorm?
Van Laar: Het Nieuwe Testament wordt vaak gelezen met Griekse ogen. Het Nieuwe Testament bouwt voort op het Oude Testament. Het gaat om Gods heilsplan met de volken. Het Koninkrijk komt niet voort uit deze wereld, maar gaat wel in, in deze wereld. Jezus is Kurios.
Deze belijdenis is de oerbelijdenis van de eerste christengemeente. Deze belijdenis is ook politiek geladen, gezien de context van die tijd. In Rome zat immers de keizer als 'Kurios'! De belijdenis: Jezus is Kurios, bracht in conflict met het Romeinse Rijk. Wanneer wij zwijgen, doen we ook een keuze. Kerken in Chili hebben Pinochet bedankt voor de bevrijding van het marxisme. Zij hebben zich daarbij laten leiden door rechtse ideologieën. Ik hoorde eens een preek over het beest uit de afgrond. Dit beest werd in de prediking voorgesteld als het communisme. Deze prediking was in feite politieke prediking. Iedereen die de preek aanhoorde, was zich dat niet bewust. Wanneer er echter gepreekt zou worden over de zonden van het kapitalisme, dan zou men de preek direct bestempelen als politieke prediking. Welke keuzen? Mozes maakt een keuze. Deze keuze heeft politieke dimensies. Hij kiest immers de kant van de verdrukte broeders en zusters. Christus zelf maakte ook keuzen. Christus heeft niet het Evangelie gepreekt om mensen tegen elkaar op te zetten. Wel was Hij kritisch naar de houding van de machten in zijn tijd. Die kritische opstelling heeft uiteindelijk een rol gespeeld in de procesvoering. De Bergrede geeft ons een ethiek voor het omgaan met elkaar.
Aan het doen van concrete keuzen gaat een zoektocht vooraf. Zoeken hoe je onder de mensen beschikbaar kunt zijn, je in te leven wat hun situatie van armoede is. Het proberen om de werkelijkheid om ons heen te herkennen, te beleven. We mogen onszelf niet opsluiten in een subcultuur. Deze zoektocht heeft te maken met onze persoonlijke levensstijl, rentmeesterschap, het omgaan met geld, het sparen, de rente. In Vlaardingen zijn we bezig om kleine projecten op te zetten. Daarbij is het van groot belang om te luisteren naar de Bijbel en het werkelijk staan in de hedendaagse context. Tenslotte: het Koninkrijk van God komt niet door kracht, noch door geweld, maar door Mijn Geest!
* Moet je groepen ondersteunen, die geweld gebruiken, of politieke structuren willen veranderen? Het begrip barmhartigheid is te weinig uit de verf gekomen. Kan daar nog wat meer van gezegd worden?
Van Laar: Barmhartigheid en Gerechtigheid liggen heel dicht bij elkaar. Zeker als je kijkt naar de bijbelse grondwoorden. We zijn geroepen om in de dienst van het Koninkrijk bezig te zijn. Daarbij gaat het niet om neerbuigendheid. Barmhartigheid zonder de notie van de gerechtigheid is kleurloos en een slappe zaak. Barmhartigheid (warmhartigheid) is volhouden en saamhorigheid tonen. De stijl van het Koninkrijk is niet kracht en geweld. Er zijn bevrijdingsbewegingen, die bezig zijn met geweld, als laatste uitweg en vaak als tegen-geweld. Geweld is niet goed te keuren, soms wel heel begrijpelijk (verzet Tweede Wereldoorlog).
In Chili gaan velen de weg van de liefde, de weg van de navolging, de lijdzaamheid. Dat kenmerkt trouwens bepaalde vormen van bevrijdingstheologie. De beeldvorming in de kerkelijke pers van ons land ten deze is vaak vals. De weg van het Koninkrijk is de weg die Jezus gaat. Dat is de kruisweg. Kennen wij die weg? Dat is smaadheid dragen om Christus' wil. Of kiezen wij liever voor de schatten in Egypte en buigen wij met de anderen voor de gouden kalveren van onze consumptiesamenleving?
Ken ik persoonlijk de weg van de navolging, of leef ik uit de normen van deze wereld, die zich uitdrukt in macht en geweld. Wij zijn geroepen keuzen te maken, ook politieke keuzen. Niet om ons in partijpolitieke zin te vereenzelvigen. Christenen weten zich ook af te grenzen, omdat zij van Christus zijn. Zijn Koninkrijk is niet van deze wereld.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen