De Reformatie Europa breed

In welke landen in Europa wordt de Reformatie nog herdacht? In Nederland vinden nog her en der herdenkingen plaats, maar die herdenkingen zijn marginaal, als we ze tenminste zien in het licht van de uitstraling, die de Reformatie ooit in ons land heeft gehad. Hier en daar een herdenkingsdienst en dan meestal gevat in het kader van 'het getuigende gesprek met Rome', bij de één geliefd, bij, de ander verguisd.
Intussen is de Reformatie een Europees gebeuren geweest. Frankrijk en Zwitserland, Duitsland en Nederland, Engeland en Schotland, deze landen zijn allemaal vroeg of laat, meer of minder diepgaand door de Reformatie beïnvloed en kerkelijk gevormd. In welke van die landen wordt überhaupt de Reformatie nog herdacht? De erfenis van de Reformatie is spaarzaam bewaard. In landen waar de Reformatie diepe wortel schoot zijn nog slechts rudimenten overgebleven.
Het wachten is kennelijk op een nieuwe Reformatie, noem het vandaag een 'opwekking', een réveil.

Hongarije
Als we aan de Reformatie terugdenken, vergeten we vaak Hongarije. Terwijl daar toch in zekere zin ook de bakermat ligt. Men moet ervoor op kerkhistorische reis zijn, om dat te (her)ontdekken.
Traditiegetrouw vond in de herfstvakantie een kerkhistorische reis plaats, ditmaal naar Hongarije. Op de (twee dagen durende) heenreis vertelde ds. C. Blenk iets over de worsteling van de Hongaarse kerk om in de traditie van de Reformatie te blijven. Het thema was 'Met Luther en Calvijn achter het IJzeren Gordijn'.
Waarom, zo was de vraagstelling, collaboreerde de Gereformeerde Kerk in Hongarije met de Communisten na 1948, terwijl de Lutheranen in Duitsland hun Bekennende Kirche hadden, vóór de Tweede Wereldoorlog, toen ze met de Barmer Thesen een zevenvoudig 'neen' uitspraken tegen de demonie van het Nationaal Socialisme? De Hongaarse Calvinisten waren weerloos, de Duitse Lutheranen (althans in de Bekennende Kirche, op instigatie van leidinggevende Calvinisten) waren weerbaar. Het antwoord op die vraag ontbreekt tot heden.

Parallellen
Ongetwijfeld zijn er parallellen geweest als het gaat om de doorwerking van de Reformatie in Nederland en in Hongarije, zeker ook als het gaat om het om het element van verzet tegen de vreemde mogendheid, de bezetter. Nederland had weet van de Spaanse bezetter en ontdeed zich van het Spaanse juk in de tachtigjarige oorlog (1568-1648). De Hongaren streden hun strijd tegen de eveneens rooms-katholieke Habsburgers. Uitgerekend dezer dagen vindt in Kampen in het Stedelijk Museum een tentoonstelling plaats, die door de ambassadeur van Hongarije werd geopend en t/m 17 november te bezichtigen is.
Hier laat ik volgen een gedeelte van een artikel in het Nederlands Dagblad, geschreven door W. Eusing. In dit artikel wordt duidelijk gemaakt dat er sinds jaren een relatie bestaat tussen de Reformatie in Nederland en in Hongarije, die tot uitdrukking kwam in een 'theologische uitwisseling':

'Al vanaf het begin van de zestiende eeuw hebben Hongaarse protestantse studenten regelmatig en ononderbroken de westerse universiteiten bezocht. In die tijd kwam het Hongaarse land hoe langer hoe meer onder invloed van de Habsburgers, terwijl het in de lage landen tot een opstand kwam tegen de Habsburgers (1568-1648). Dit had gevolgen voor de positie van de reformatorische leer die in beide landen ingang had gevonden onder invloed van Luther, Zwingli en Calvijn. Tegen het einde van de zestiende eeuw was zelfs negentig procent van de Hongaarse bevolking protestant en de meerderheid was gereformeerd. Toch werden deze gereformeerden bijna twee eeuwen lang onderdrukt. Daarom richtten veel studenten het oog op het buitenland en bezochten allereerst de Duitse, maar ook wel Zwitserse en Engelse universiteiten. Maar toen in 1567 de meerderheid van de Hongaarse protestanten naast de Heidelbergse Catechismus ook de tweede Helvetische geloofsbelijdenis aanvaardde, was het al vrij kort daarna niet toegestaan om in het Lutherse Wittenberg te studeren.

Universiteiten
In 1567 had zich een duidelijke scheiding van de geest onder de protestanten in Hongarije voorgedaan: met name voor anti-trinitariërs was er geen plaats meer binnen de Gereformeerde Kerk. De dertigjarige oorlog (1618-1648) maakte studie in Duitsland vrijwel onmogelijk en zo trokken de studenten naar de lage landen bij de zee. Daar waren intussen een aantal universiteiten gesticht. Een eerste groep Hongaren schreef zich in 1623 te Franeker in. Daarna volgden ook inschrijvingen te Leiden, Groningen, Deventer en Amsterdam, Harderwijk en vooral Utrecht. Hier zijn hongaarse studenten eeuwenlang haast ononderbroken in de loop van de eeuwen aanwezig geweest. In Utrecht ontstond zelfs een hongaarse kerk. De meeste studenten kwamen in ons land om theologie te studeren, maar er waren er ook die natuurkunde of medicijnen gingen doen. De "theologen" lieten zich vooral leiden door de gemeenschappelijke geloofsbelijdenis. Er kwamen dus vooral gereformeerde studenten. Dat verhinderde echter niet dat denkbeelden van tal van Nederlandse theologen – vooral van Coccejus – hun invloed hadden op de studenten en via hen op het godsdienstige leven en denken in Hongarije.

Vervolging
Intussen was in Hongarije en herkatholisering aan de gang, die in de loop van de. zeventiende eeuw steeds gewelddadiger vormen aannam. De protestantse studenten, die naar ons land bleven trekken, maakten de steeds moeilijker positie van hongaarse geloofsgenoten bekend. De gereformeerde overheid oefende diplomatiek druk uit en gaf zelfs opdracht tot ingrijpen aan admiraal De Ruyter in 1676.
Het verhaal van de bevrijding van deze predikanten, die geweigerd hadden tot de Rooms-Katholieke Kerk over te gaan en daarom veroordeeld waren om dienst te doen op de galeien, is in Hongarije nog steeds bekend. In de Republiek verschenen enkele publikaties over het optreden van De Ruyter. In het plantsoen bij het standbeeld van Bocskay in Debrecen is een gedenknaald ter ere van De Ruyter en zijn vlootmacht opgericht. Ook de lagere overheden en het kerkvolk in de Republiek leefden met het lot van de hongaarse gereformeerden. Zo stelde de magistraat van de stad Kampen in 1681 een gift ter beschikking voor de herbouw van een door brand verwoeste kerk in het 'Coninckrijke van Hungaren'. Vanaf het einde van de zeventiende eeuw ontvingen de Hongaren ook financiële steun, die het hun mogelijk maakte in de Nederlanden te studeren.
In 1711 kwam, nadat al eerder de Turken waren verdreven, ook Zevenburgen onder Habsburgs bewind. Er volgden jaren van "stille verdrukking" door middel van wetgeving, waardoor veel protestantse gemeenten verweesden, omdat er geen predikanten mochten worden beroepen. Het kerkelijk leven bleef echter doorgaan. Lutheranen en gereformeerden ondersteunden elkaar zoveel mogelijk. Pas in 1781 werd door Keizer Jozef II het "Tolerantie-edict" uitgevaardigd.'

Beproefd
Tijdens onze kerkhistorische reis naar Boedapest hebben we iets geproefd van de verbintenis tussen Hongarije en Nederland met betrekking tot de doorwerking van de Reformatie. Ook in Hongarije zijn gemeenten klein en als tot niet gekomen in de ogen des mensen. Men heeft aldaar 'kleine kracht' maar nochtans is de bewarende hand des Heeren gebleken. Onze gids aldaar was ds. Hankai Ferenc, predikant van de Hongaars gereformeerde gemeente te Erd. Hij had gevraagd of we te gast wilden zijn in zijn kleine gemeente 'volle kerken kennen jullie in Nederland toch wel'. De ontmoeting van ons interkerkelijke reisgezelschap met de Hongaarse gemeente werd een complete viering rondom een welvoorziene dis. Velen konden hun tranen niet bedwingen bij deze belevenis, in kleine kring, waarbij de grenzen van onze Nederlandse gereformeerde eigenheden vervaagden.

Traditie
Hongarije heeft toch een gereformeerde kerkelijke traditie. Er waren de jaren van theologische uitwisselingen tussen de hongaarse theologische faculteiten en de theologische faculteiten in Nederland. We bezochten in Debrecen b.v. de theologische faculteit, waar ooit prof. dr. J. Severijn (vroeger voorzitter van de Gereformeerde Bond) een eredoctoraat kreeg. Maar ook de invloed van Kuyper is er geweest (door onze gids in theologicisch gelaakt).
Het 'historisch calvinisme' (N.D.) werd een belangrijke richting in de Hongaarse Gereformeerde Kerk. In 1920 verscheen zelfs een tijdschrift 'Calvinistische Tijdingen!', geïnspireerd door het gedachtengoed van Kuyper.
Het neocalvinisme wordt in Hongarije echter ook geflankeerd door een piëtistische onderstroom (of bovenstroom). Ook daar is merkbaar de hunkering naar doorleefd, beleefd geloof. Terwijl recht overeind blijft staan de gedachte dat geloven, hoewel een zaak van het hart, ook een zaak is van het hoofd, het verstand. Als zodanig staan de hongaarse Gereformeerden in een calvinistische traditie, die ook de onze is.

Een kerkhistorische bezoek aan Hongarije leert ons dat er een diepe verwantschap is tussen dat land en ons land. We zingen dezelfde psalmen. Op geen enkele reis in het verleden hebben we zo zingende de verwantschap gevoeld dan tijdens dit bezoek aan Hongarije. De sonore stemmen van de Hongaren zorgden voor de tegenstem tijdens het zingen van 'onze' psalmen. Ds. Joh. van der Velden (vaste deelnemer aan deze reizen) ging op zondagmiddag voor in de dienst des Woords. Het was de eerste echte 'Hollandse' dienst in Hongarije, zo meldde ds. Hankai. Maar, hoe dan ook, zowel 's morgens tijdens de Hongaarse dienst, als 's middags tijdens de Hollandse dienst werd de gemeenschap in de traditie van de Gereformeerde belijdenis gevoeld.

We bezochten drie theologische faculteiten, waar de gemeenschap in het gereformeerd belijden werd gevoeld. In Budapest (aan het Radai College) sprak prof. dr. Thot Kalman ('oom Kalman'). Hij studeerde in Nederland aan de theologische faculteit van de Rijks Universiteit in Utrecht. Hij sprak met liefde over de theologische verbinding met Utrecht.
We bezochten ook de faculteit in Debrecen. Daar is de invloed van Karl Barth (zo werd ons bericht) sterker geweest dan in Budapest.
Een verrassende ervaring hadden we in Sàkospatak. Daar is na de 'Wende', de omwenteling, een volksschool omgezet in een gymnasium, zodat de theologische faculteit weer nieuw leven is ingeblazen. Er is een toevloed van studenten aan deze nieuwe christelijke opleiding.

Toekomst
Hoe ziet de toekomst er uit voor de hongaarse Gereformeerde Kerk? Wie zijn wij, dat we deze toekomst kunnen voorzeggen? Feit is dat met de omwenteling in politiek opzicht, de kerkelijke situatie nog niet is gewijzigd. De Hongaarse Kerk is nog een kerk met bisschoppen, die in het verleden, onder de communistische overheersing, het kerkelijke beeld naar de wereld hebben bepaald, en daarin hun invloed hebben gehad in de Wereldraad van Kerken.
Anderzijds is het gereformeerde ferment gebleven. Zelfs zo dat in de nieuwe situatie, die is ingetreden, de gemeenten groei vertonen. Het is te hopen dat de kerk in Hongarije ook de oude situatie te boven­komt. De kerk op de basis leeft. Het zou een zegen zijn wanneer de oude kaders, met bisschoppelijk toezicht, zouden worden opgeheven. Maar wie zijn wij, dat we dit van buitenaf zeggen mogen. Het heeft God behaagd om door alles heen, door de tijd van de Turken en de Habsburgers, door de tijd van de Nazi's en de communisten heen, de kerk daar te bewaren. De Gereformeerde Kerk is bewaard. Ze ontstond er al voordat de Gereformeerde Kerk in deze lage landen gestalte kreeg.
De kerk is een kerk in overgang. Het zou wel eens kunnen zijn dat de kleine kracht van de kerken achter het voormalige ijzeren gordijn ons ten voorbeeld zijn zullen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen