Historische Wende en schuldbelijdenis

Het woord Wende hebben we de laatste tijd leren spellen. Grote omwentelingen hebben zich in korte tijd voltrokken. In de Oost-West verhoudingen heeft zich een revolutionaire ontwikkeling voorgedaan. Wie had enkele jaren geleden gedacht, dat Bush en Gorbatsjov samen front zouden maken tegen een (intussen nieuwe) gemeenschappelijke vijand!
Wie had ook kunnen denken, dat de ontwikkelingen in Zuid-Afrika zo snel zouden gaan, dat nu de Zuidafrikaanse staatspresident en de man, die jarenlang in hechtenis zat om 'staatsvijandelijke activiteiten', samen om de tafel zitten, op weg naar een nieuw Zuid-Afrika?
Twee grote Wenden dienden zich aan in korte tijd. We kunnen het als wereldburgers van vandaag nauwelijks grondig verwerken.

In de decembermaand voltrekt zich van jáár tot jáár een Wende. We kijken terug en we kijken vooruit. Maar wàt zich ook in de wereld aan wisselingen heeft voltrokken, voor mensen persóónlijk gaan de herinneringen het diepst als het gaat om gebeurtenissen in hun persoonlijke leven. De tijd heelt wonden, plegen we te zeggen. Maar diep ingrijpende persoonlijke verliezen blijven knagen. Vele mensen blijven alleen achter wanneer ze hun man of hun vrouw zich zien ontvallen. Niet zelden treedt een zekere vereenzaming op, die zich het schrijnendst laat gevoelen in de donkere decembermaand. Met name het verlies van een kind, kortere of langere tijd geleden, doet zich telkens pijnlijk gevoelen. In geen enkele maand wordt de dood om zo te zeggen zo sterk beleefd als in december. Het is de donkerste maand in de natuur. Alles is verstorven en wacht op uitbotting van nieuw leven. Dan wordt de pijn van de dood in eigen omgeving ook het meest doorleefd.
Intussen maken mensen het met elkaar gezellig. Dat is op zich best goed. Het donker wordt even buiten gesloten. Maar mensen, die eenzaam zijn, sluiten het donker maar moeilijk buiten. Hebben we niet juist in de christelijke gemeente de roeping om elkaars lasten te dragen, juist ook in de decembermaand? Toegegeven, elke dag heeft vier en twintig uur. Het grootste aantal uren leeft de mens alleen. Maar het toegereikt krijgen van een beker koud water — om het met een bijbels beeld te zeggen — kan verkwikkend zijn.

Als we hier dan de namen noemen van de dienaren des Woords, die ons ontvallen zijn, dan is dat niet om hen als een elite te lichten uit het geheel van mensen, die ons in de gemeenten door de dood ontvallen zijn. Maar de Schrift roept ons wèl op om de voorgangers, die ons het Woord Gods verkondigden, te gedenken en hun geloof na te volgen. In het Woord, dat ze bedienden, ligt de kracht voor allen, die verliezen leden, om verder te gaan, door alle aanvechtingen heen. Het kerstevangelie met name is toch het evangelie van het licht, dat in de duisternis opging. Het volk, dat in duisternis wandelt, zal een groot Licht zien, zegt het Oude Testament, en het hééft — nieuwtestamentisch — het grote Licht gezien in de verschijning van de Vredevorst (Mt. 4 : 16). Die kan gebieden, de vrede op aarde en in mijn ziel.

De predikanten, die uit onze kring heengingen, zijn:
Ds. J.H. Vlijm (69 jaar),
Ds. J. van Rootselaar (83 jaar),
Ds. L. Kievit (71 jaar),
Ds. A.H. Sonnenberg (78 jaar),
Prof. dr. H. Jonker (73 jaar).

Wende en schuldbelijdenis
Maar dan terug maar het wereldtoneel. De grote Wende in de Oost-Westverhouding en de grote Wende in Zuid-Afrika riepen vragen op met betrekking tot schuldbelijdenis. De Wereldraad van Kerken zat en zit in de beklaagdenbank vanwege het falen inzake de onderdrukkende toestanden in Oost-Europa. Emilio Castro heeft één en ander bij zijn recente bezoek aan ons land in ongezouten bewoordingen te horen gekregen. Het is echter goedkoop, hoewel niet zonder grote oorzaak, om alleen de beschuldigende vinger uit te steken naar een centraal orgaan, dat ergens in Genève zetelt. Hoe hebben we als kerken in eigen land immers gehandeld nog vóórdat de Wende in Oost-Europa zich voltrok? Grosso modo hebben kerken in het Westen toch vaak aan de leiband van de Wereldraad gelopen als het ging om internationale kwesties? We komen er als kerken hier ook niet met schone handen af. De verontwaardiging over het zwijgen, toen gesproken had moeten worden inzake de onderdrukking achter het ijzeren gordijn, is niet altijd even geloofwaardig als we niet tegelijk uitspreken, dat we als kerken hìèr deelgenoot in de schuld zijn. De waarschuwende stem in het verleden werd soms zelfs verachtelijk genegeerd.

Maar hetzelfde geldt voor de Zuidafrikaanse kwestie. De omwenteling, die zich thans in Zuid-Afrika voltrekt, gaat gepaard met schuldbelijdenis van (de) kerken aldaar over het recente verleden. Nú wordt apartheid zonde genoemd. Weliswaar maakt niet ieder in Zuid-Afrika die schuldbelijdenis (nog) mee. Maar ooit werd apartheid principieel onderbouwd en later om praktische redenen gemotiveerd en goed gepraat. En hoe was het binnen de kerken in Nederland? Enerzijds was er felle afwijzing van de apartheid. Anderzijds — en dat gold met name toch ook voor kerken van gereformeerde confessie — was er veel begrip en intussen een al of niet uitgesproken pleidooi voor de handhaving van de status quo. Daarin speelde niet alléén mee, dat de principia van de anti-apartheidsbeweging werden afgewezen, hoewel dat ook. Elke keer echter als de Zuidafrikaanse regering het beleid bijstelde, werd ook hier, in kerk- en dagblad, de mening bijgesteld. Maar nu staan we voor de vraag wat wij als kerken hier en nu doen met de schuldbelijdenis van de zusterkerken daar. Of zouden we daar géén deelgenoot in zijn? We hebben altijd over het broedervolk en over de zusterkerken gesproken en hebben gepleit voor de voortdurende dialoog tussen de kerken daar en hier. Dan is, dunkt me, de schuldbelijdenis van de kerken daar mede ònze zaak.

Gewijzigd scenario
Intussen is het wereldscenario grondig gewijzigd. De brandhaard van het Midden-Oosten is de brandhaard van de wereld geworden. Ook hier voltrok zich in korte tijd een grote Wende op het wereldtoneel. We hebben gemerkt hoe kwetsbaar de wereldeconomie is als het gaat om de oliebronnen in het Midden-Oosten. We hebben ervaren hoe om de olie de wereld, tot de tanden gewapend, zich samenbalde in het Midden-Oosten vanwege een nieuwe dictator, belust op macht en olie.
Saddam Hoessein heeft zich reeds van een plaats in de geschiedenisboeken verzekerd. De tijd heeft zelfs in zijn voordeel gewerkt. Nimmer kreeg een politiek leider zoveel missies uit andere landen op bezoek. O nee, geen politieke missies, maar louter humanitaire, om de gijzelaars vrij te krijgen. Maar de ster van Hoessein steeg in eigen gelederen met de dag.

We weten dat ook hier de wereldgeschiedenis niet ligt in de handen van één mens. Maar we hebben bij de Wende in het Oostblok en in Zuid-Afrika wel gezien hoe één (nieuwe) leider een keer ten goede kan bewerken. Zo ook kan een nieuwe leider een gesel worden voor de wereld.
Wat intussen gevreesd werd, tekent zich duidelijker af. Israël is nog steeds buiten schot gebleven, heeft zich ook niet in het politieke gewoel rondom de Golfcrisis begeven. Maar de dreiging voor Israël zelf was er niet minder om. Het meest lugubere was, dat de bevolking gasmaskers kreeg aangeleverd om zich — zo mogelijk — te beschermen tegen aanvallen met chemische wapens. En nu voltrekt zich wat niet voor mogelijk werd gehouden. Amerika besloot toch de dialoog aan te gaan met Irak. De drang om te komen tot een internationale conferentie over het Midden-Oosten met de palestijnse kwestie als inzet, wordt met de dag groter. We zijn – naar het schijnt – snel vergeten hoe Yasser Arafat zich in de Golfcrisis verzwagerd heeft met de Iraakse dictator. In Israël is ten gevolge van dit alles de bloeddruk erg opgelopen. De Palestijnse kwestie wordt uitdrukkelijker en luider afgeroepen. Zal Israël, zo wordt gevraagd, toch weer, opnieuw alleen komen te staan?
Het is duidelijk, dat een politiek leider, die een oorlog riskeert, voor het gigantische probleem staat vele jonge levens — maar in onze tijd ook vele weerloze burgers — te moeten opofferen. Maar tyrannen letten niet op mensenlevens. In dat opzicht heeft Saddam Hoessein al een beruchte geschiedenis achter zich, óók als het gaat om de joden. Hij is niet voor niets de Hitler van vandaag genoemd.

Het is dan ook niet zonder reden, dat zich de vraag opdringt of dan toch nu de periode in de geschiedenis is aangebroken, dat de volkeren zich zullen samenballen in het Midden-Oosten en dat het uiteindelijk toch om Israël gaat. Voorlopig zien we aan wat politiek voor ogen is maar, als Israël tot de tekenen der tijden behoort, mogen we ook met een door de Schrift gescherpte bril de loop van de geschiedenis waarnemen. En uiteindelijk komt ook hier de vraag op ons af hoe we — ook als kerken — over een aantal jaren onze houding in het conflict zullen moeten beoordelen. Wie moet dan schuld belijden en waarom?
Wie van de geschiedenis overigens niet heeft geleerd, moet haar weer opnieuw beleven.

Een geestelijke Wende
Is de kerk temidden van de verwarring en de dreiging in de wereld nog een schutse voor de mens, die redding zoekt en nodig heeft als de gerichten over de aarde zijn? We hebben ook het afgelopen jaar gesproken en geschreven over eenheid en waarheid, over Godsverduistering en ontkèrkelijking. In de grote verdeeldheid zijn de kerken echter amechtig om een verlossend woord te spreken. En — laten we eerlijk zijn — wij hebben, staande op de bodem van Schrift en belijdenis, vaak waarschuwende vingers opgeheven naar die delen van de kerk, die ontzonken waren aan hun eigen belijdenis. Maar intussen zet ook in rechtzinnige kring het verpulveringsproces door.
We krijgen vandaag allerwegen de rekening gepresenteerd van het moderne mondigheidsdenken, met de ontwrichtende gevolgen vandien. Intussen is het geestelijk gezien in de kerken geen tijd van hoogconjunctuur. Wat we nodig hebben, is een gééstelijke Wende, binnen de kèrken allereerst, met een uitstraling naar een samenleving, waar feiten het voor het zeggen hebben en waarden op hun retour zijn.

En toch: vergissen we ons als we hier en daar ritselingen van vernieuwing zien of op z'n minst vermoeden? Het is niet niets als in het brede beweeg van de politiek — ook de verwaterde christelijke politiek — weer voorzichtig naar waarden wordt gevraagd en voorzichtig daaraan weer uitdrukking wordt gegeven? Hebben we ook hier niet op de kleine tekenen te letten? Maar, als we in brede christelijke kring weer tot onszelf en tot onze roeping komen, kan en zal schuldbelijdenis ook niet uit (mogen) blijven. Hebben we het b.v. in de wetgeving inzake de waarde en de waardering van menselijk leven, zijnde schepping Gods, al niet veel te ver laten komen?

Overigens realiseren we ons, dat het gereforméérde spoor in de wereld, maar ook in eigen land smal is en dat we nog geen tekenen zien van een echt gereforméérde, zeg reformatorische opleving, alle reformatorische actie en organisatie ten spijt. Er is wel ook veel rumoer geweest maar weinig opleving. Hier en daar waren tekenen van een pogen elkaar in de grote verdeeldheid, die er is onder gereformeerde belijders, te verstaan. Een wolkje als een manshand was bijvoorbeeld een ambtsdragersbijeenkomst van de Christelijke Gereformeerde Kerken. Onder grote belangstelling werd open en eerlijk gesproken over de nood der gescheidenheid. De ontmoeting is al heilzaam. Soms wordt de nood gepeild, gevoeld en doorleefd. Anderzijds wordt ook de nood overstemd door telkens nieuwe scheuringen en nieuwe verdeeldheid.

Het mag een wonder heten, dat het de Heilige Geest behaagd heeft ook in 1990 met het kerkvergaderende werk, in de lijn der geslachten, voort te gaan. Maar een geestelijke verlevendiging hebben we ten zeerste nodig. Kom Schepper, Geest, doorwaai de hof.
Schuldbelijdenis heeft niet alleen te maken met situaties veraf en in de wereld maar niet in het minst ook met de geslagen breuken en herhaalde breuken dichtbij. Zo sluiten we 1990 af, met schuld en nochtans in verwondering om Gods trouw.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen