Restauratie of vernieuwing

Jarenlang was de kerk in Oost-Europa geïsoleerd en stond in het kerkelijk leven de vraag centraal, hoe men onder het communistische bewind kon overleven en de boodschap van het evangelie doorgeven. De politiek aardverschuivingen van de afgelopen tijd hebben de kerk echter uit de marge van het maatschappelijk leven gehaald, waardoor men zich plotseling voor nieuwe vragen en taken gesteld ziet, die alle direkt verband houden met de toekomst van de kerk.
In een boekje uit de serie Allerwegen laten Geert van Dartel (RK), studiesecretaris van de stichting Communicantes en zijn collega van de Europacommissie, Theo van der Voort (orthod.) ons in kort bestek iets zien van de diverse wegen die kerken in Oost-Europa voor de toekomst uitstippelen: van restauratie tot vernieuwing. Van Dartel Schetst in hoofdlijnen een kerkelijke kaart; van der Voort schrijft over de rol van kerken in een veranderend Oost-Europa, waarbij hij Hongarije en Burlgarije overslaat. Uit de landen zelf zijn bijdragen opgenomen van Lutheraan dr. H. Falcko (DDR), RK priester Halik (Tsjechoslowakije), de Orthodoxe Kerk van de Sovjetunie en de hervormde bisschop Tökes uit Roemenië. Het boekje sluit af met een schets van nieuw beleid van de werelddiakonaten, de rooms-katholieke organisatie Kerk in Nood en de bijbelgenootschappen. Centraal staat de vraag: wat is de koers van de kerk in de komende tijd en hoe reageert men daarop vanuit het westen? Zoekt men restauratie van oude glorie of is men uit op vernieuwing van de kerk?
Het is moeilijk om in kort bestek (het boekje telt 64 bladzijden) zo'n gecompliceerde materie te behandelen. De schrijvers slagen er echter in, ons enkele lijnen te laten zien, die bij het denken over de veranderingen in Oost-Europa van belang zijn. In dat opzicht kan ik het boekje aanbevelen. Van Dartel en Van der Voort weten waarover zij schrijven en de bijdragen uit de landen zelf geven een eigen kleur aan het geheel. Het boekje is geïllustreerd met enkele cartoons. Opvallend is, dat Van Dartel spreekt over Midden- en Oost-Europa, terwijl Van der Voort de oude naam Oost-Europa gebruikt. Het was beter geweest hiervoor één aanduiding te kiezen.

Verschillende visies
De bijdragen vanuit enkele landen maken duidelijk, dat men op verschillende manieren omgaat met het verleden, terwijl ook de visie op de toekomst van de kerk onderscheiden is. Dr. Falcke gaat in het spoor van de moderne theologie: politieke participatie, betrokkenheid op de grote problemen van onze tijd, als een kleine minderheid vanuit de vrijheid van Christus oproepen tot een ander leven. Het conciliaire proces, dat in de DDR nogal aandacht kreeg, is voor hem een bron van inspiratie.
De Tsjech Halik vertelt over werk aan de basis in de Rooms-Katholieke Kerk. Wat eerst in het geheim plaatsvond, wordt nu in versterkte mate in het openbaar voortgezet. Daarbij worden oude en nieuwe middelen aangewend: discussiegroepen en liturgische vernieuwing staan naast bedevaarten en de 'prediking van de boodschap, die uit de bijbel en de traditie tot ons komt.' Daarbij is het 'verenigend gezag' van de bisschoppen een nieuwe stimulans.
De synode van de Russische Orthodoxe Kerk wijst in een verklaring op de noodzaak van saamhorigheid onder het kerkelijk gezag. Men veroordeelt de kritiek van onafhankelijken op de leiding van de kerk, die zich in het verleden al te volgzaam tegenover de staat opstelde, omdat dit de eenheid van de kerk zou schaden. Men wil het verleden het liefst toedekken en overwegen op welke wijze men samen een nieuwe weg kan inslaan, waarbij trouw aan de orthodoxie een hoofdzaak is.
Bisschop Tökes is het meest radicaal. Hij pleit voor rehabilitatie van allen die geleden hebben onder de verdrukking in het verleden, ook wil hij de structuur van de Hervormde Kerk in Zevenburgen veranderen zodat het presbyteriale karakter centraal komt te staan. Op de ruïne van het verleden zal nu een nieuwe kerk gebouwd moeten worden, die als een burcht voor het volk fungeert. Daarbij is het let­terlijk bouwen van nieuwe kerken één van de hoofddoelen.

Teleurstelling
Het is boeiend, al deze opinies te lezen. Er zou nog meer te zeggen zijn. Zo ontbreekt een visie uit de behoudende Rooms-Katholieke Kerk van Polen of van de Hongaarse Hervormde Kerk, de grootste hervormde kerk uit het Oostblok. Duidelijk wordt wel, dat in veel kerken de verwerking van het verleden nog veel tijd zal vergen. Terwijl ieder op zijn eigen wijze een nieuwe weg zoekt — die dikwijls toch een restauratie inhoudt van het oude hiërarchieke denken — heb ik in dit boekje het getuigenis gemist uit kringen, waar men trouw wil zijn aan Gods Woord. Wat Oost-Europa in de huidige geestelijke crisis nodig heeft, is de boodschap van het evangelie: Jezus Christus en Die gekruisigd. Mensen — ook in Oost-Europa — zijn niet gebaat bij alleen herstructurering van de kerk, een vasthouden aan orthodoxie of kerkelijke traditie van heilverering en bedevaarten en nog minder bij een modern uitgehold evangelie. Ze hebben Christus nodig als hun Borg en Zaligmaker. Er is immers maar één Naam onder de hemel gegeven tot zaligheid.
Van Dartel meent, dat de toekomst voor de kerk in Europa ligt in een oecumenisch proces, waarin de kerken hun eigen posities en tradities niet verabsoluteren. Ik zie dat echter juist als een gevaar voor de kerk. Meer dan ooit is het nodig, dat de waarheidsvraag van het evangelie aan de orde gesteld wordt: Wat dunkt u van de Christus? Al komen ze in dit boekje niet ter sprake, de hoofdzaken van de Reformatie zijn nog altijd aktueel. Wie zich verbonden weet aan de gereformeerde belijdenis, zal ze ook willen hanteren als norm voor hulpverlening en andere kontakten. Bij allerlei onderscheid dat er zijn kan, zullen we elkaar in oost en west moeten vinden in het geloof in Gods Woord. Dan kan men m.i. in de hulpverlening niet zo voorbijgaan aan de grote principiële verschillen tussen Orthodoxie, Rome en Reformatie als in dit boekje gebeurt.
Naarmate de confessionele uitholling van een kerk in de oecumene toeneemt, verliest haar prediking aan kracht. Daarom is de beïnvloeding vanuit het westen niet alleen maar positief. Met sommige hulpverlening dreigt ook een stroom van modernistisch denken geëxporteerd te worden. Dat vraagt een kritische benadering van de vele kontakten die momenteel gelegd worden tussen oost en west. Ook al gebruikt men dezelfde methoden voor literatuurhulp, hulp bij kerkbouw en het inrichten van drukkerijen, dan kunnen er tussen organisaties toch inhoudelijk grote verschillen zijn. Staat de prediking van het evangelie centraal, of is het doel anders?
Daarom waardeer ik de betekenis van het oecumenisch proces voor Oost-Europa anders dan Van Dartel en Van der Voort doen. Met de komst van moderne theologie wordt 'het geloof der gemeente', dat de hongerwinter van het atheïsme doorstond, niet gebouwd. Het is tekenend, dat met uitzondering van enkele negatieve opmerkingen, nergens in dit boekje gesproken wordt over de christenen, die trouw willen zijn aan Gods Woord. Toch blijkt in diverse kerken van Oost-Europa een groeiende vraag naar een theologie, die gegrond is op Gods Woord. Daar zijn verschillende redenen voor. In de moeilijke tijden heeft de Wereldraad getuigende christenen uit Oost-Europa dikwijls in de kou laten staan. Een halfhartige erkenning van die fout door de Wereldraad heeft sindsdien het wantrouwen van veel Oost-Eurpeanen in de oecumene alleen maar versterkt. Bovendien zijn in verschillende landen nieuwe leidinggevende funktionarissen gekozen, die kiezen voor een terugkeer naar de Bijbel en de belijdenis van de kerk. Die tendens wordt niet in het boekje gesignaleerd. Misschien komt dat ook, omdat de schrijvers en de organisaties die zij dienen niet al te veel kontakten met deze groep christenen hebben.
In deze publicatie, die mede uitgaat van het Hervormde Werelddiakonaat, wodt de hervormd-gereformeerde stichting 'Hulp Oost Europa' niet genoemd, hoewel het werk van HOE inmiddels aanzienlijk groter is dan dat van de Europacommissie, waarin het Hervormde werelddiakonaat participeert. Het rooms-katholieke 'Kerk in Nood/Oostpriesterhulp' krijgt wel aandacht, evenals het werk van bijbelgenootschappen en werelddiakonaten. Al lezend werd duidelijk, dat het werk van HOE nog niet overbodig is. De titel van het boekje laat de vraag open, wat de koers van de kerk in de toekomst dient te zijn: restauratie of vernieuwing. Het eerste lijkt ongewenst, het tweede vraagt om een goede invulling. Voor de kerk van Oost-en West-Europa is slechts één ding nodig: vernieuwing door Gods Woord en Geest. Waar dat gebeurt is er hoop en toekomst voor heel Europa.

n.a.v. Restauratie of vernieuwing, red. G. van Dartel – Th. van der Voort, Allerwegen jrg. 21 nr. 3, uitg. Kok Kampen, 1990, 64 blz.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen