Voorbereiding tot het Heilig Avondmaal (1)

Lang sluimerende vraag
Het was aan het eind van mijn studietijd aan de universiteit dat ik bij de bestudering van de formulieren der twee sacramenten de vraag bij mij voelde opkomen, waarom er in het Doopformulier wel vragen beantwoord behoren te worden en in het Avondmaalsformulier niet. Die vragen worden terecht wel geloofsbelijdenisvragen genoemd. Beide sacramenten dienen tot bevestiging van het geloof. Als er in het geval van de Doop wel naar dat geloof gevraagd wordt, waarom dan bij het Avondmaal niet?
Deze vraag klemt des te meer, omdat het persoonlijk geloof bij het Heilig Avondmaal een veel grotere rol speelt dan bij de Heilige Doop. Voor de laatste is de verbondsbetrekking onmisbaar, voor het eerste het ware geloof. In dit licht is het ontbreken van geloofsbelijdenisvragen in het Avondmaalsformulier helemaal verwonderlijk.

Besturing
Het was mij met deze vraag vergaan zoals zo vaak. Je hebt — of is het eerlijker te zeggen: gunt jezelf? — geen tijd om de zaak na te gaan. Andere zaken vragen je aandacht. De vraag was reeds diep weggezakt, totdat ik enige jaren geleden een antwoord kreeg, en wel op een heel ongezochte wijze.
In het kader van mijn proefschriftonderzoek was ik in literatuur tegenkomen, dat er in 1600 door een Friese predikant, namelijk Paschasius Baers, een boekje oyer de voorbereiding tot het Heilig Avondmaal uitgegeven moest zijn. Sindsdien had ik hiernaar tevergeefs gezocht. Het was in niet één openbare of particuliere bibliotheek te vinden. Wie schetst mijn verbazing, toen ik korte tijd na mijn promotie in een werk van J.J. Kalma over de Leeuwarder kerkgeschiedenis een tamelijk uitvoerige beschrijving en zelfs een afbeelding van de titelpagina van het bewuste boekje aantrof? Een vindplaats werd niet vermeld. Blijkbaar moest zich toch ergens een exemplaar bevinden. Maar waar?
Mij leek de meest voor de hand liggende plaats de Provinciale Bibliotheek te Leeuwarden te zijn. Toen ik een zomer een vakantiedag eraan spendeerde om naar het voor mij hoge noorden te reizen, vond ik evenwel in de genoemde bibliotheek geen spoor van het gezochte werkje. Toen ik de moed al opgegeven had, trof ik op het fiche van een geheel ander boek de aanduiding van de Stadsbibliotheek van Leeuwarden aan. Deze vermelding wekte bij mij een kleine hoop. Zou de Stadsbibliotheek Baers' werkje herbergen? En jawel, ik vond het in de gedrukte catalogus van de genoemde Stadsbibliotheek vermeld. Maar waar was die bibliotheek gevestigd? Deze bleek niet meer te bestaan en in eerste instantie wist men ook niet waar ik Baers' boekje zou kunnen vinden. Uiteindelijk bleek het geschriftje in de bibliotheek van het Gemeentearchief van Leeuwarden ondergebracht of beter gezegd verborgen te zijn. En hier kreeg ik het enige bekende exemplaar van Baers' boekje in mijn handen.
De inhoud van dit werkje bezorgde mij de ene prettige opwinding na de andere. Het bleek namelijk informatie te bevatten, die van bijzonder belang voor de kennis van de vaderlandse gereformeerde kerk- en vroomheidsgeschiedenis is. Weliswaar had Kalma dit gedeeltelijk reeds gezien, maar hij had een verkeerde interpretatie van dit geschrift gegeven.
Dit alles heeft mij ertoe gebracht om een speciaal onderzoek naar Baers' werkje in te stellen. Dit gaf allerlei wetenschappelijke ontdekkingen. Het resultaat van het onderzoek zal eind dit jaar in druk verschijnen als onderdeel van de bundeling van twee studies: Voorbereiding en bestrijding. In dit boek geef ik een historische behandeling.
Baers' boekje had voor mij nog een verrassing in petto: ik kreeg antwoord op een oude en zelfs bijna vergeten vraag. Het oude geschriftje bevat immers onder andere een soort formulier van een voorbereidingsdienst, waarin geloofsbelijdenisvragen voorkomen. Er is dus wel degelijk een koppeling tussen geloofsbelijdenisvragen en het Heilig Avondmaal. In deze artikelenserie is het mijn bedoeling om deze koppeling na een historisch overzicht praktisch-theologisch aan de orde te stellen.

Paschasius Baers
Kennis van een auteur komt het verstaan van een geschrift altijd ten goede. Wie was Paschasius Baers? Oorspronkelijk was hij een karmelieter monnik uit Gent, die omstreeks 1579 tot de Hervorming overging. Vrijwel gelijk daarna is hij een reformatorisch prediker geworden. In 1580 werd hij gereformeerd predikant te Hoogkarspel in Noord-Holland. Tien jaar later verwisselde hij die plaats voor de hoofdstad van Friesland. Hij was een man met vele capaciteiten die niet alleen plaatselijk, maar ook provinciaal een belangrijk aandeel heeft gehad in de consolidatie en de uitbreiding van de Gereformeerde Kerk. Zo werd hij bij voorbeeld tweemaal tot voorzitter van de Friese synode verkozen.
In 1603 nam hij een beroep naar Bergen op Zoom aan. Veertien jaar later ging hij hier om gezondheidsredenen met emeritaat.

Een Geestelijcke/Schriftmatige/Voorbereydinge
Van Baers is slechts één geschrift bekend: Een Geestelijcke/ Schriftmatige/ Voorbereydinge tot den heyligen/ hoochweerdigen Sacramente des Avontmaels/ Vervatende die hooftstucken des Christelijcken gheloofs ende levens/ naemelijck: vande 1. Sonde/ 2. Suyveringe der selver/ 3. Danckbaerheyt/ 4. Van die ghene die onbereydet tot den Avontmale comen. Het zag te Franeker in 1600 het licht. Deze publicatie bevat twee voorbereidingspreken, die Baers op 1 januari en op 10 december van het jaar 1597 te Leeuwarden heeft gehouden. Beide preken gaan over dezelfde Bijbeltekst, namelijk Leviticus 21 : 17 en 23: Allen van het zaad Aärons de priester die een smet of gebrek hebben, zullen niet tot het altaar Gods naderen. In iedere preek komen twee van de vier in de titel genoemde punten ter sprake. Eerst worden die aan de hand van de Bijbeltekst uitgelegd. Vervolgens trekt Baers uit de uitleg diverse leringen. In deze leringen wordt niet alleen dogmatisch onderwijs gegeven, maar vindt ook de toepassing plaats.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen