Verloren jaren

Het is niet eenvoudig om in deze tijd iets te schrijven over de veranderingen in Midden- en Oost-Europa. We beleven historische tijden, waarin de ontwikkelingen adembenemend snel gaan. Op politiek gebied is alles in beweging, wapensystemen worden afgeschaft, alom zijn communistische regimes vervangen door andere regeringen, economisch zijn de problemen onvoorstelbaar groot en in toenemende mate nemen de tegenstellingen tussen verschillende nationaliteiten toe. Wie zich er dan toe zet om een mening te geven over een proces dat nog volop in gang is, loopt het risico, dat zijn werk op het moment van verschijnen al weer verouderd is. Toch kunnen de huidige gebeurtenissen pas goed op hun waarde geschat worden, als we kennis nemen van de achtergronden uit het verleden en we zicht krijgen op de verschillende motieven, die in het complexe geheel een rol spelen. Daarom is het een goede zaak, dat eind augustus onder de titel 'Verloren Jaren' een handreiking verscheen van de Generale Synode van de Ned. Hervormde Kerk, 'Over de uitdagingen voor het samen kerkzijn na de ingrijpende veranderingen in Midden- en Oost-Europa en het einde van de Koude Oorlog'. Het rapport werd in de synodevergadering van november 1990 met algemene stemmen aanvaard en na enkele aanvullingen door het breed-moderamen vastgesteld. Hoewel de aktualiteit sommige zaken al weer achterhaald heeft, is de handreiking een waardevol stuk. Wie zich interesseert voor het kerkelijk leven in Oost- en Midden-Europa kan het niet ongelezen laten.

Vondst
De titel is een vondst, die ons direkt midden in de problematiek plaatst. Er is immers heel wat gebeurd, sinds communistische regimes in diverse landen aan het bewind kwamen. Het was een tijd van verdrukking voor de burgers, in het bijzonder voor de kerken. Het was ook een periode van stagnatie. Hoewel in sommige landen aanvankelijk een aantal vernieuwingen werden doorgevoerd, ging dat altijd ten koste van de vrijheid in de samenleving. De ideologie van het marxisme verlamde op den duur de gehele maatschappij en liep uit op een economisch en geestelijk faillissement. Velen spreken dan ook over 'verloren jaren', waarin men steeds verder achterop is geraakt en geestelijk, economisch en cultureel in een isolement heeft geleefd. Toch stelt het rapport terecht de vraag, of die periode alleen maar als verloren jaren beschouwd kan worden. Wie in de moeilijke tijd kontakten had met christenen in de verdrukking, kan spreken over de rijke zegen, die God in de strijd wilde schenken. Men kréég meer dan men aan de broeders achter het IJzeren Gordijn kon geven. Juist toen werd ondanks alle tegenstand van atheïstische regimes ervaren, dat de verbondenheid van het geloof over de grenzen heenreikte.
Bij de verscheidenheid van onderwerpen, die aan de orde komen, wordt de hoofdlijn al duidelijker: wij hebben in het westen nog bij benadering geen idee van de ellen­de die veertig of zeventig jaar communistische overheersing de landen van Midden- en Oost-Europa gebracht heeft. Al wijst het rapport ook oorzaken aan die soms ver voor die tijd liggen, het is eenvoudig ontstellend om te zien, hoe landen met een oude cultuur in veertig jaar totaal ontluisterd werden, zodat men nu bijna van de grond af een nieuwe samenleving moet opbouwen. De communistische overheersing met de alles omvattende ideologie heeft een totale ruïne achter gelaten. Er is een schrijnend gebrek aan geestelijke waarden. Generaties zijn groot geworden in een wereld, waarin de leugen de boventoon voerde en argwaan en verraad aan de orde van de dag waren. Velen beleden met de mond zaken, die ze in hun hart verwierpen. Anderen leefden onder voortdurende druk omdat ze zich kritisch uitlieten over het bewind. Dat heeft zijn sporen nagelaten, waardoor sommigen ook in de nieuwe omstandigheden moeilijk een plaats kunnen vinden.

Intussen staan in sommige landen nog steeds rijen voor de winkels, is het welvaartspeil nog verder gedaald en wordt de samenleving geconfronteerd met problemen, die tot nu toe onbekend waren: criminaliteit, drugsgebruik, enorme werkloosheid. De communistische partij is opgeheven, maar daarmee is de macht van haar leden nog niet weg. Het rapport zegt terecht: 'De partijgebouwen staan leeg, maar de mensen zijn niet verdwenen en de netwerken van connecties evenmin.' Het communisme bracht geen welvaart, het verdeelde slechts de armoede. Nu alom de privatisering voortgaat, heeft bijna niemand geld om eraan deel te nemen. 'Alleen de oude nomenklatura (machthebbers) heeft voldoende kapitaal om winkels en ondernemingen te kunnen kopen.' Zo blijven de communisten achter de schermen nog altijd een machtsfaktor, waarmee rekening gehouden moet worden. Standbeelden zijn snel omver te halen; een heel systeem vervangen vraagt tijd en geduld. Terwijl de politieke scheiding wegvalt, dreigt nu een nieuwe, economische tweedeling van Europa, die het voormalige Oostblok opnieuw zal isoleren.

Houvast
Alom is de vraag aan de kerken: geef ons een houvast, leer ons waarden kennen die het leven structuur kunnen geven. Maar die kerken worstelen ook zelf met problemen. Het rapport noemt als de grote uitdagingen waar de kerk en momenteel voor staan: 1. Hoe kan het verleden verwerkt worden? 2. Hoe kan men weer een gewoon kerkelijk leven opbouwen? 3. Hoe vindt de kerk een eigen rol in de opbouwvan de samenleving? Het verleden kan niet zomaar vergeten worden. Wat te doen met vroegere leiders, die zich gecompromitteerd hebben? Hoeveel plaatselijke predikanten hebben evenmin een goed verleden? Gaat men zelf wel vrijuit, als men misschien niet met de staat meewerkte, maar dankzij de coöperatie van anderen meer ruimte kreeg voor het kerkewerk? De zaken blijken niet altijd even zwart-wit te liggen als wij in het westen soms denken.

Nationalisme
De nieuwe omstandigheden geven de kerken andere mogelijkheden. Tegelijk is overal een toenemend nationalisme merkbaar, waarbij de kerken soms een uiterst discutabele rol spelen. Het rapport geeft daarvan een aantal voorbeelden. Ook de houding van de grote oecumenische organen komt ter sprake. In het verleden bleek men daar vaak 'doof en blind voor kritiek op marxistische regimes.' Het rapport vermeldt terecht, dat in de Hervormde Kerk daarop kritisch werd gereageerd. Dat was vooral in de laatste jaren het geval. Maar ik herinner me nog wel, dat ook leidinggevende funktionarissen van onze kerk dit soort kritische noten niet erg waarderen konden. Ook het IKV, waarvan het rapport zegt, dat 'het steeds meer kontakt zocht met de democratische oppositie' meende lange tijd via kontakten met officiële vredesgroepen het gesprek met de communistische regimes op gang te moeten houden. Er is in die periode bepaald geen recht gedaan aan deskundigen en instituten, die een andere, meer juiste, kijk op de zaken hadden. Dat heeft ook sporen nagelaten, die niet zo maar uit te wissen zijn. Dubbel zuur is het, dat allerlei instanties, die toen de kastanjes uit het vuur haalden, nu genegeerd of vergeten worden.
Dat laatste komt in het rapport niet aan de orde. Wel wordt gepleit voor meer kontakten tussen oost en west, ook van gemeenten onderling. Dat lijkt haast overbodig gezien de ware golf van bezoekers die de landen van het voormalige Oostblok overspoelt. Velen menen dat het kerkelijk leven nu pas begint, nu de westerse hulp met vrachtwagens vol arriveert. Daarmee miskent men de eigen mogelijkheden van de kerken en de volharding die men in het verleden toonde. Zo dreigt de afgelopen tijd toch tot verloren jaren te worden. Kennisname van dit rapport kan duidelijk maken, dat de toestand in Midden- en Oost-Europa gecompliceerder is dan sommigen na één of twee bezoeken denken. Het geeft ook meer zicht op de eigen traditie en plaats van de verschillende kerken, zodat misverstanden voorkomen kunnen worden en echt wezenlijke geloofskontakten worden bevorderd.

Nieuwe taken
De kerken in het voormalige Oostblok staan voor nieuwe taken. De les van de afgelopen jaren is, dat de kracht gezocht moet worden, waar die toen ook te vinden was: in de trouw aan Gods Woord en het ware geloof in de Heere Jezus Christus. Niet het conciliaire proces, maar de prediking van Christus de Gekruisigde was in de vervolging hef houvast van allen die Hem trouw bleven. Datzelfde Woord is ook voor heden en toekomst een betrouwbare gids.

N.a.v. Verloren Jaren?, uitg. Boekencentrum B.V., Zoetermeer, 121 pag., ƒ 13,90

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen