Als een cultuur kantelt

Evenals een aantal jaren geleden vertrouw ik, tijdens verblijf in Noord-Afrika aan de oever van de Middellandse Zee, wat gedachten aan het papier toe met betrekking tot een aangrijpend stukje christelijk verleden. Maar nu vanuit een wat andere optiek, méér gericht ook op ontwikkelingen in de eigen tijd.

Allereerst moet Carthago dan nog weer voor het voetlicht komen. Welke stad is immers méér bepalend geweest voor de historie, dat wil zeggen ook het christelijk verleden van Noord-Afrika dan Kart Hadash, de 'nieuwe stad', zoals de naam oorspronkelijk in het Foenicisch luidde.
De Foeniciërs vonden vanuit Libanon tussen 810 en 814 in Noord-Afrika een uitgelezen plek om dáár een nieuwe hoofdstad te vestigen, toen hun eigen hoofdstad Tyrus door de Assyriërs werd bedreigd. Aan middelen ontbrak het hun niet. Deze schippers van de oudheid waren 'vorsten, welker handelaars de heerlijkste in het land zijn', zegt de profeet Jesaja (Jes. 23 : 8). Ze hadden goud 'als slijk der straten', zegt Zacharia (9 : 3). Hun schepen waren ingelegd met ivoor, elpenbenen paleizen!
In de drie Punische oorlogen (264-196 v. Chr.) kreeg Carthago evenwel in Rome een onverzoenlijk tegenstander. Bekend is de herhaalde uitspraak van de Romeinse gezant Marcus Pontius Cato: 'Overigens ben ik van mening, dat Carthago verwoest moet worden'. Teneinde in de Romeinse senaat duidelijk te maken, dat Carthago maar drie dagen zeilen van Rome was verwijderd, toonde hij vijgen, die hij, zo zei hij, drie dagen geleden in Carthago had geplukt.
Cato heeft de ondergang van Carthago niet meer meegemaakt. Hij stierf even tevoren, in hetzelfde jaar overigens, als waarin Carthago werd verwoest (149 v. Chr.).
Er werd van de stad niet één steen op de andere gelaten. Er zou ook geen steen meer worden gemetseld en geen plant meer mogen groeien. Honderd jaar later echter gaf Caesar toch de stoot voor de wederopbouw van de stad. En onder keizer Augustus verrees Carthago uit de as. Vier eeuwen lang was de stad vervolgens de hoofdstad van de provincie Africa, de grootste stad na Rome in die dagen.

In en na de 5e eeuw na Christus wisselden de tonelen snel. Eerst werd de stad veroverd door de Vandalen (439), vervolgens werd het de zetel van de gouverneur van de keizer van het christelijke Byzantium, die het rijk der Vandalen vernietigde (534) en uiteindelijk viel de stad in handen van de Arabische veroveraar Hassan Ben Nomane. Toen ging opnieuw het woord van Cato weleer in vervulling: 'Overigens ben ik van mening, dat Carthago verwoest moet worden'. Sindsdien is de stad dood. Vandaag speuren alleen toeristen in de ruïnes nog naar de vergane glorie.

Christendom
We zouden niet zoveel aandacht geven aan een stad van vergane glorie, als we er óók niet herinnerd werden aan de vroeg-christelijke kerk. In de tweede eeuw na Christus waren er al vele bisdommen in de provincie Africa, waar het christendom zich snel had verbreid.
De kerkprovincie Africa was het werkterrein van de bekende kerkvaders Tertullianus, Cyprianus en Augustinus. Bij het plaatsje Sayda ligt de basiliek van Sint Cyprianus. Die plaats heette vroeger Sainte Monique, naar Monica, de moeder van Augustinus.
Tijdens de vervolgingen, die uitbraken onder keizer Decius, hebben echter ook vele christenen hun geloof vaarwèl gezegd. Cyprianus was toen overigens erg mild tegenover de afvalligen. In het jaar 258 werd hij echter zelf onthoofd.
Maar vele martelaren waren ook getuigen. Catacomben in Sousse bijvoorbeeld, bestaan uit tweehonderd onderaardse galerijen van verscheidene kilometers lengte, waar in de 2e en 3e eeuw in totaal 15.000 christenen begraven zijn. Indrukwekkend zijn de mozaïeken met daarp afgebeeld de vis of het lam.
Het teken van de vis: Ichthus (Jezus Christus, Zoon van God, Redder).
En het Lam, dat de zonden der wereld wegneemt!

Na de arabische invasie is het grootste deel van de bevolking van het toenmalige Africa, het huidige Tunesië, evenwel 'overgegaan' tot de islam. Deze paar simpele woorden duiden de ondergang van het christendom in Noord-Afrika aan. Momenteel zijn christenen vooral een paar handen vol duizenden, met name buitenlandse rooms-katholieken en drieduizend protestanten, die — zo las ik ergens —meer nadruk leggen op de dialoog dan op de 'bekering'.
De toegestane activiteiten zijn voor christenen overigens zeer beperkt.

Wereld van gedachten
Bij het neerschrijven van de luttele regels hierboven vermenigvuldigen zich onwillekeurig de gedachten. Welk een wereld van gebeurtenissen, ontwikkelingen en ervaringen gaat daarachter schuil, vooral ook in geestelijk opzicht. Foeniciërs, Romeinen, Vandalen en Arabieren brachten daar in de loop der eeuwen hun eigen leefwereld en cultuur mee. En daarbinnen ontwikkelde zich de vroeg-christelijke kerk, maar ging zij ook ten ònder.
Hoe is het daar toegegaan, toen de eersten van de bevolking in hun hart ervan overtuigd werden, dat Jezus Christus, het Lam Gods, Zoon van God en Redder was!
Eén moet de éérste geweest zijn.
Hoe is het toegegaan, toen ze in de hitte van de vervolging kracht kregen om staande te blijven!
Maar ook: hoe is het toegegaan, toen de tekenen van verval aan het licht traden, toen de geestelijke weerbaarheid afnam, toen de mensen overstag gingen voor de dwingende macht van de islam? Zoiets gaat toch allemaal niet van de éne dag op de andere! Het voltrekt zich, geleidelijk. De één na de andere valt af, totdat er tenslotte nog enkele getrouwen zijn overgebleven en tenslotte ook die zijn gestorven oftewel uitgestorven. Eén moet ook zo ongeveer de láátste geweest zijn.

Aangrijpend is de gedachte, dat dáár, waar vermaarde kerkvaders werkten, waar ooit de canon van de Bijbel werd vastgesteld, waar christenen in de amfitheaters voor de leeuwen gingen, waar kerken symbolen waren voor het leven, dat de dood verduurt, dat daar alles wèg is. Nog enkele rudimenten, méér niet. En verder ruïnes als herinnering.
Hoe zal daar niet een zwaard door het hart van vele rechtvaardigen uit de begintijd der christenheid zijn gegaan, toen ze zagen hoe de innerlijke kracht van het Evangelie ging wijken, misschien soms ook wel uit hun eigen hart.
Carthago herinnert ons aan wankelende en kantelende culturen in het verleden. Maar in en met de cultuuromslag werden ook christenen wankelmoedig. Totdat ze het — als geheel genomen — opgaven. Het was voorbij. Voorgoed (?) voorbij!

Abrupt
Nu gingen de dingen vroeger in bepaald opzicht soms ook abrupt toe. Carthago werd tot tweemaal toe geheel verwoest, met de grond gelijk gemaakt. Elke herinnering aan het verleden werd uitgewist. Nieuwe veroveraars vestigden hun culturen met harde hand. Ook de christenen hebben dat alles, zo stel ik mij voor, moeten ondergáán.

Wij leven niet vandaag meer in een tijd, waarin nieuwe heersers korte metten maken met culturen. Hoewel het er even, in de Nazitijd, heel erg op ging lijken.
Onze cultuur wordt niet meer direct zozéér van buitenàf bedreigd. De bedreiging van binnenuit is er intussen niet minder om. Geleidelijk en nochtans snel slaan ingrijpende wijzigingen in het leefpatroon toe, mede dankzij alle nieuwe en efficiënte middelen, die ons daarbij ten dienste staan. Onze cultuur is intussen echter ook vandaag aan een diepgaande ontkerstening onderhevig.
We spreken vandaag óók over cultuuromslag, over een wankelende en kantelende cultuur. Wie zou, zelf levend in deze tijd, de meest wezenlijke wortels van dit kantelingsproces kunnen omschrijven? Onze cultuur is b.v. meer en meer vertechniseerd. Maar we worden er wel allen, of we het weten willen of niet, door aangevreten. De wankelmoedigheid slaat immers ook allerwegen toe.
Nieuwe scheuren trekken door (óók) de christelijke leef- en belevingswereld. Die scheuren trekken ook door het hart van enkelingen. Hoe aanvechtbaar ook de uitdrukking Godsverduistering mag zijn, de stem van God wordt maar al te vaak overstemd door die van de nieuwe machten van deze tijd. Zou zulks ook niet grote innerlijke conflicten, een innerlijke crisis voor de gelovige met zich mee móéten brengen? Leefwerelden botsen; méér dan ooit geldt: burgers van twee werelden.

Ik wil met dit alles maar zeggen dat, daar waar culturen wankelen, ook christenen, ook diegenen, die hun trouw aan de Schriften willen belijden, in verschillende werelden leven en toonbeelden kunnen zijn van een verscheurde twee-mens. Hoevelen wankelen intussen niet reeds metterdáád ten dode! Dat leert onze tijd ook op aangrijpende wijze. Het is intussen genade als mensen ook vandaag worden gegrépen ten leven, daar waar ze ten dode wankelen.
Waarom zou ons echter bespaard blijven, wat de eerste christenheid overkwam?
Ze hebben het Evangelie gehàd, nú hebben ze de islam..
Kerken verdwenen, moskeeën te over.
In zulk een wankelende cultuur hebben we geen program, dat dienen moet en kan om staande te blijven. Maar wellicht mag de apostel Judas ons iets te zeggen hebben als hij met betrekking tot 'de laatste tijd' vermaant de rok te haten, die van het vlees besmet is en intussen anderen te behouden, ze uit het vuur te grijpen.
Een wankelende cultuur vraagt geestelijk onderscheidingsvermogen en zicht op Hem, 'Die machtig is u van struikelen te bewaren en onsterfelijk te stellen voor Zijn heerlijkheid in vreugde'. (Judas, vers 24).

Dat zich in enkele tientallen jaren tijds diep ingrijpende veranderingen hebben voorgedaan in onze cultuur, zal niemand ontkennen. Dat we leven in een kantelende cultuur wellicht ook niet. Maar of en hoe wankelmoedigheid dan bezit van ons hart kan nemen, vraagt onderscheidingsvermogen.
De geschiedenis van Carthago is leerzaam en ontdekkend.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen