Boekbespreking

Zacharias Ursinus door Derk Visser, Uitgeverij De Groot-Goudriaan, Kampen, 1991, 176 pag. ƒ 32, 50
Zacharias Ursinus is een van de bekende onbekenden uit de geschiedenis van de Kerk. Bekend is hij gebleven door zijn hoofdaandeel bij de samenstelling van de Heidelbergse Catechismus en via zijn invloedrijke Schatboek. Zijn levensloop echter is voor velen een onbekend verhaal. Vandaar dat het te waarderen is dat er een biografie (niet 'bibliografie' zoals de omslagtekst vermeldt) is uitgegeven, die de poging onderneemt om de persoon en de ontwikkeling van deze 'reformator van de derde generatie' uit de nevelen van de geschiedenis tevoorschijn te halen. Prof dr. Derk Visser, hoogleraar aan het Ursinus College in CoUegeville (USA) schreef het, en na vertaling bereikte het ook het taalgebied van het land van oorsprong van de auteur. Het blijkt dat er niet zoveel bronnen van kennis zijn over het leven van Ursinus. Zijn persoonlijk leven biedt geen boeiend verhaal en gaat wat schuil achter zijn arbeid. We leren hem vooral uit de brieven die er van hem zijn overgebleven kennen. Daaruit blijkt dat de man van de 'Enige troost in leven en in sterven' geen makkelijk leven heeft gekend, en ook dat zijn persoonlijkheid en karakter nogal zorgelijk en moeizaam moeten zijn geweest. Hij was uit Breslau afkomstig, studeerde in Wittenberg, waar hij een levenslang toegewijde leerling van Melanchton werd, werkte daarna als leraar in Breslau en kwam vervolgens in Heidelberg terecht, waar hij een belangrijke rol speelde bij de reformatie van de Palts. Zijn roeping was het college tot opleiding van leraren en predikanten ten dienste van de Reformatie te leiden. Wat Visser over Ursinus naar voren brengt bevestigt in dit alles dat hij terecht, zoals in de ondertitel van dit boek staat, een 'Hervormer tegen wil en dank' genoemd kan worden. Hoewel hij de twist schuwde, werd hij er toch in betrokken. Hij had liever ergens in een stil hoekje willen blijven zitten. Hij voelde zich, zoals hij zelf zei. een 'ezel, in de tredmolen van de Heer'. Het leven en werk van Ursinus speelde zich af

tegen de achtergrond van de uitermate verwarrende en spannende tijden die in de Duitse landen volgden op de dood van Luther, met de verscheurdheid van godsdienstige en staatkundige twisten. Gnesio-lutheranen en Philippisten. zo werden de volgelingen van Melanchton genoemd, streden met grote felheid om Luthers erfenis, vooral inzake de avondmaalsleer. Visser geeft bijzonder aandacht aan de politieke factoren die hierbij ook in het geding waren. Daarnaast heeft hij in zijn visie op de geschiedenis een voorliefde voor allerlei psychologische en andere minder direct-theologische factoren, die het leven en de tijd van Ursinus bepaalden. Dat gaat zover, dat we zelfs lezen kunnen wat de schadelijke werking van slecht trek-

kende schoorstenen kon zijn voor de gezondheid en zo voor het gemoed van de zestiende eeuwse mensen. Dit soort 'varia', erg in tel bij moderne geschiedeniswetenschap, is op ziclï wel aardig en verlevendigt de biografie, maar toch had ik graag wat meer zicht gekregen op de persoon en de theologische ontwikkeling van Ursinus, dan nu na lezing van dit boek het geval is. Een (te grote) veelheid van namen, gebeurtenissen, politieke en kerkelijke verwikkelingen passeert de revue in het boek, helaas niet altijd even helder met elkaar in verband gebracht. Een duidelijke lijn wordt gemist, de auteur springt teveel van de hak op de tak. Zo komt de ongetwijfeld belangrijke levensgeschiedenis van Ursinus niet echt helder en duidelijk over, bij de veelheid van informatie die gegeven wordt, vooral over de vrienden en relaties van Ursinus.

De schrijver heeft een duidelijke sympathie voor Ursinus, die hij — als leerling van Melanchton — tekent als een irenisch man. Olevianus, die meer de calvinistische invloed ver­ tegenwoordigde, en vooral de 'ongesiepen Nederlander' Petrus Datheen, door Visser een 'jonge opruierige godgeleerde' genoemd, staan er bij Visser wat minder gunstig gekleurd op. Zij waren als calvinisten te radicaal. Ik vraag me af of Visser de contrasten hierbij niet te zwart-wit tekent.

Nog enkele opmerkingen tenslotte over de uiterlijke kant van dit boek. De stijl laat helaas te wensen over. De ingewikkelde zinsbouw geeft aan het lezen iets moeizaams. Het Nederlands is slordig en niet zonder fouten. Heeft een en ander misschien ook te maken met het feit dat het uit het Engels vertaald is met behulp van een computerprogramma? Vertalen is evenals schrijven m.i. geen werk van een computer. In ieder geval komen woorden als 'snoezend' of 'verwandte' volgens mijn weten in het woordenboek niet voor. Bij het woord 'gemeenplaatsen' als vertaling van 'Loei communes' wordt te weinig rekening gehouden met de enigszins negatieve notie die dit woord in ons taalgebruik heeft. De 'Generale Staten' worden onder ons meestal de 'Staten Generaal' genoemd. Enkele Engelse citaten, zelfs in de titel van een hoofdstuk, worden niet vertaald. Zo zijn er nog wel enkele onzorgvuldigheden te vinden.

De kritische opmerkingen nemen echter niet weg dat dit boek zijn waarde heeft, het laat ons nader kennis maken met een belangrijke figuur uit de tijd van de Reformatie. Zijn invloed is vooral ook op de ontwikkeling van de Reformatie in ons land, via de Herdelbergse Catechismus en het Schatboek van grote waarde geweest. Iets meer te weten van de opsteller van deze leerboeken kan ons bij de kennis en bestudering ervan zeker van nut zijn.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen