Boekbespreking

Drs. H.C. Endedijk, De Gereformeerde Kerken in Nederland 1892-1936, Kok, Kampen, 252 blz., ƒ 45,–.
Die zaak in duikartikelen aan de Amstelveenseweg blijft me fascineren. Eén groot ondenkbaar contrast tussen heden en verleden. Onmiskenbaar is het een kerk geweest. De kerk van dr. Geelkerken. Hier klonk zijn verketterde Genesis 3-preek. Assen 1926, toonbeeld van tucht, van gestaalde mannenbroeders. Compromisloos en van de waarheid heilig overtuigd. Twee, drie generaties later is Assen achterhaald. In 1892 onder dat 'verfoeide reglement' van Willem I vandaan, nu op het punt van hereniging met diezelfde Hervormde Kerk. Waarom zijn de Gerefomeerde Kerken in Nederland (GKN) dan ooit ontstaan?
Dit probleem staat centraal in het eerste deel over de GKN tot 1936. Een doorsnee kerkhistorie van drs. Endedijk, gereformeerd predikant te Velp. Geen nieuwe inzichten, wel een nuttig naslagwerk, geschreven voor theologen en historici. Het beschrijft een kerk die op 17 juni 1892 begint als de Christelijke Gereformeerde Kerk en Nederduitsche Gereformeerde Kerken ten lange leste hun krachten bundelen. Een opmerkelijke verbintenis van piëteit en activisme. Kuypers 'kleine luyden', die vanuit organisaties van gelijkgestemden midden in de samenleving staan. In het veilige isolement zoeken zij kracht om uiteindelijk de maatschappij te herkerstenen. En onderwijl verandert die samenleving ingrijpend: de tweede industriële revolutie, WO I, crisis en NSB. Hoe behoudt een geïsoleerde groepering dan dat visionaire elan? Is het isolement dan soms immuun?
Te midden van die gebeurtenissen blijkt de zuil ook onderhevig aan veranderingen van binnenuit die het ideaal van herkerstening doen vervagen. Na de verzelfstandiging hebben de GKN te kampen met interne verdeeldheid en kritiek. De noodzaak de eenheid te bewaren, de uitbouw van eigen organisaties en de pastorale praktijk onttrekken tijd en energie aan het ideaal. De werkelijkheid van wereld en gemeente blijkt te weerbarstig om zich ten volle te kunnen wijden aan evangelisatie. Daarnaast dient zich een volgende generatie aan. Die heeft veelal gestudeerd en manifesteert zich duidelijker in de maatschappij. Tussen traditie en cultuur baant ze haar eigen weg, stelt ze andere prioriteiten dan de mannen van het eerste uur. Zo kiezen bijv. H.H. Kuyper, Hepp, Ridderbos e.a. voor instandhouding van het erfgoed van hun voorvaderen. De actualisering van de belijdenis, voor Buskes en Geelkerken juist een wezenlijk onderdeel van A. Kuypers ideeën, wordt op de lange baan geschoven. De emancipatie van de 'kleine luyden' ondergraaft zo het eigen isolement.
Voor zijn werk steunt de auteur op de synodebesluiten en werken van Kuyper en Bavinck. Minutieuze aandacht krijgen de moeizame toenadering tussen beide kerken, de touwtrekkerij tussen de VU en Kampen, de kwestie Geelkerken. Ook komen de meningsverschillen van de hoge heren uitgebreid aan de orde. Cruciale discussies worden in de beginjaren gevoerd rond doop-wedergeboorte en schriftgezag. In volgende generaties verschuift het accent naarde relatie belijdenis-cultuur, pluriformiteit der kerken, nood van de wereld en, nogmaals, het schriftgezag.
Aan deze bronnenkeuze kleven bezwaren. De titel suggereert meer dan de inhoud rechtvaardigen kan. Meer dan driekwart van de inhoud heeft nl. slechts op de top van de GKN betrekking. De beeld van de GKN wordt zo door de synodale kwesties bepaald, haast vervormd. De breed uitgesponnen discussies scheppen een beeld van een kerk die discussies over details (bijv. Kampen-VU) tot wezenszaken verheft. Alsof de nood van ontkerkelijking niet schrijnend genoeg was, alsof men in de felheid van het debat de overeenkomsten, de verbondenheid in geloof en liefde uit het oog verloor.
Door de overbelichting van de voormannen komt het kerkvolk zelf marginaal aan bod. Bestudering van de gemeente (centraal in Kuypers neocalvinisme) toont juist scherper hoe gereformeerden in het alledaagse leven tussen kansel en cultuur de zuil vorm gaven. Van hun levensindeling bespreekt de auteur voornamelijk items als zondagsheiliging, toneel en sport. Ironisch genoeg een bevestiging van de na-oorlogse karikatuur van wetticisme. De zuil wordt slechts ten dele in haar ontwikkeling ondeed. De vragen van de auteur worden ten dele beantwoord. De inbreng van gezin en gemeente blijft buiten schot, terwijl beide voor de continuïteit basaal zijn. Tevergeefs zoekt men in dat verband naar catechese of geloofsoverdracht. Wat draagt men van de geloofsleer over, en vooral hoe? Is het een omhulsel van vormen of is die ethiek verweven met oprechte godsvrucht? Aandacht hiervoor laat de gereformeerde piëteit meer tot haar recht komen. Het nuanceert het imago van wetticisme.
Ondanks deze hiaten en beeldvorming is dit boek toch de moeite van het lezen waard, zeker voor mensen van reformatische kerken. De tweespalt van opkomst en neergang is verbijsterend ontnuchterend. De gereformeerde gezindte, evenzeer geïsoleerd, evenzeer bezig aan haar emancipatie, staat onder dezelfde spanning tussen traditie en cultuur (zie bijv. Open Boek en GZB waarheen?). Dezelfde scheiding der geesten dient zich aan, terwijl beide ten volle tot het wezen van de kerk en haar belijden behoren.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen