Heerlijkheid voor Israël en licht voor de volken

Bij zijn afscheid als predikant voor Kerk en Israël — een afscheid, dat een terugkeer betekende tot het predikantschap in de gemeente — heeft dr. S. Schoon, gereformeerd predikant in Gouda, ons een afscheidscadeau gegeven in de vorm van een boek, waarin hij ons deelgenoot maakt van zijn gedachten inzake de weg van Jezus in zijn betekenis voor Israël en de volkeren. Het is een helder boek geworden, waarin de schrijver zijn kaarten duidelijk op tafel legt en zoveel mogelijk vakjargon vermijdt. Beknopte samenvattingen van elk hoofdstuk, die aan de verschillende paragrafen voorafgaan, wijzen de lezer snel de weg.

Heroriëntatie
Schoon wil radicaal afscheid nemen van een triomfalistisch spreken over Christus en Zijn heil ten koste van Israël. Auschwitz heeft immers laten zien tot welke verschrikkelijke uitbarstingen van antisemitisme zo'n triomfalisme leidt. Verder wil Schoon nadrukkelijk joodse stemmen betrekken in het christelijk spreken over Jezus en Zijn heil.
Zijn heroriëntatie betekent inhoudelijk drie dingen:
a) Een denken over het verbond, waarbij we voluit ernst maken met de gedachte dat God de mens als Zijn partner inschakelt in de dynamiek van Zijn handelen.
b) Een denken over Jezus en Zijn weg, waarbij we de klassieke belijdenis weliswaar opnemen, maar herinterpreteren volgens andere nieuwtestamentistische modellen, met name het model van Jezus als de jood die met de Geest begiftigd de weg naar het Rijk verkondigde en is gegaan.
c) Een denken over Israël, dat ernst maakt met het feit dat ondanks het joodse nee tegen Christus dit volk verder gaat op de weg van Gods verbond binnen de horizon van het Koninkrijk.
Voor de gemeente betekent dit een houding van bescheidenheid, ootmoed, aandachtig luisteren en vooral het gaan van de weg van Jezus in vieren, leren en dienen als een gemeenschap, die door haar bevrijdend handelen belijdt dat Jezus, de unieke Verbondspartner, heerlijkheid voor Israël is en licht voor de volkeren in hun beider gang naar het komende Rijk.
We kunnen van Schoons beschouwingen stellig leren. Het is goed om je te laten gezeggen dat Gods verbond met Israël van geen wankelen weet. Symptomen van een vervangingstheologie waarbij de kerk de plaats van Israël zou hebben ingenomen, spoken nog op allerlei wijze rond.
Dankbaar zijn we ook voor vele 'doorkijkjes', die Schoon geeft tussen evangeliën/brieven en het Oude Testament.
We mogen Jezus Christus niet losmaken van Zijn volk. Evangelisten en apostelen laten dat in allerlei toonaarden zien.
Toch heeft de lezing van Schoons boek ernstige bezwaren bij mij boven doen komen. Ik bedoel daarmee niet het wat modieuze taalgebruik. Woorden als 'verhaal', 'vieren', 'partner' etc. dreigen in onze tijd moderne clichés te worden. Met alle gevaar van dien.
Ik beperk me tot enige hoofdpunten.

Leeswijze
Geen enkele studie inzake de bijbelse Christusprediking ontkomt aan een bepaalde leeswijze. Ook het boek van Schoon niet. Ik meen dat het gekenmerkt wordt door drie vooronderstellingen:
Vooreerst gaat Schoon helemaal mee in de moderne kritische benadering van het Nieuwe Testament, waarbij dit tot een bundel van elkaar soms tegensprekende christologieën wordt. In de tweede plaats bepleit hij een lezing van de Schrift in de context van onze tijd, die een tijd is van theologiseren na Auschwitz. Dat betekent dat we de woorden van Johannes en Paulus moeten interpreteren in onze context, t.w. de ontmoeting met het levende jodendom en ons dus niet mogen beroepen op het: Zo staat het geschreven.
In de derde plaats wordt vrij klakkeloos aangesloten bij wat joodse geleerden als Lapide, Flusser e.a. inzake Jezus Christus te berde brengen. Nu wil ik in geen geval ontkennen dat we van deze gesprekspartners kunnen leren. Maar leren en leren is twee. We zullen naar deze joodse stemmen ook kritisch moeten luisteren, omdat zij m.i. ook uitgaan van hun joodse vooronderstellingen, aangevuld met een kritische kijk op de Bijbel, in hun weergave.
De 'leeswijze' of liever gezegd: hermeneutische sleutels die Schoon hanteert, hebben verstrekkende gevolgen die naar mijn overtuiging de christelijke prediking naar de Schriften scheeftrekken in judaïserende zin.

Afscheid van Chalcedon?
Vooreerst wijzen we op de manier waarop Schoon het klassieke dogma: Jezus, waarlijk God en waarlijk mens, benadert. Schoon citeert kennelijk met instemming Flusser, als deze zegt: 'Het is duidelijk dat het christendom door de heidense wereld moeilijk kon worden aanvaard, wanneer de christenen hun Messias niet in de loop van de tijd in een god zouden veranderen'. Schoon is van oordeel, dat door de ontwikkeling zoals die in Chalcedon in 451 werd vastgelegd, de joodse context op de achtergrond is geraakt.
Hij bepleit een herinterpretatie, die veel meer aanknoopt bij de gedachte van Jezus als de unieke, gehoorzame verbondspartner, de jood die in de kracht van de Geest als Geestdrager geleefd en gehandeld heeft en die wij op die weg navolgen. Versta ik de schrijver goed, dan wil hij niet geheel afscheid nemen van Chalcedon, maar toch het handelen Gods in Jezus veel meer uitdrukken in een christologie 'van onderen'. M.i. betekent dit in de praktijk toch een afscheid van Chalcedon. Terecht is door de in Israël levende christelijke theoloog Jakob Willebrands erop gewezen, hoe Schoons visie op gespannen voet staat met het Nieuwe Testament. Schoon heeft z.i. de bedoeling van Chalcedon niet gepeild. Dat God zelf in Jezus tot ons gekomen is, is maar niet een model naast andere modellen, maar is de prediking, die we bij alle nieuwtestamentische auteurs beluisteren.
Er is een nauw verband tussen Schoons judaïserende verbondsopvatting en zijn christologie, waarbij Jezus ten principale een vrome jood is, die met de Geest is gezalfd, ook al probeert de schrijver hier en daar ook andere accenten te laten meespreken. Maar de hoofdlijn is voor mijn gevoel een afbuiging van de bijbelse lijn van het 'Uit hoge hemel daal Ik neer'.

Een weg of twee wegen
Er is nog een tweede pijler, waarop dit boek rust, nl. de nadrukkelijke vermelding dat ondanks het joodse 'nee' tegen Christus dit volk verder is gegaan op de weg van Gods Verbond.
Nu willen we in de lijn van Romeinen 9-11 het waarheidselement hier gaarne in honoreren. Israël blijft Gods Verbondsvolk. Er is uitzicht op vernieuwing en herstel.
Maar bij Schoon leidt dit toch tot een twee-wegenleer. Het verbond van God wordt niet alleen voortgezet via Jezus Christus en de gemeente. Er blijft een eigen weg voor Israël, ook na Pasen. Verwerping van de tweewegenleer leidt volgens Schoon altijd tot een vorm van vervangingsleer. Joden en christenen mogen elkaar aanvaarden als beiden op de weg van Gods verbond zich bevindend, weliswaar ieder op een eigen weg. Historisch zijn kerk en Israël uiteengegroeid, maar er zijn joden en christenen die erop vertrouwen, dat hun wegen uiteindelijk op hetzelfde doel gericht zijn, nl. de realisering van Gods rijk op aarde, lezen we op blz. 244.
En de prediking van de rechtvaardiging van de goddeloze door het geloof alleen? Voor Schoon is het zo dat die rechtvaardiging de weg is, waardoor heidenen deel krijgen aan het heil. Niet voor Israël wordt er een aparte weg naar het heil geschapen buiten de 'normale' weg van Jezus, nl. die van de gehoorzaamheid aan de Thora, maar voor de volkeren.
Voor mijn gevoel is dit een radicale ontkenning van wat Paulus zegt in Romeinen 3, waar het gebeuren van de rechtvaardiging betrokken wordt zowel op joden als heidenen. Het 'allen' van Rom. 3 : 23v betreft ook de jood. Romeinen 9-11 mogen we niet losmaken van Romeinen 3 en 4. Gods verbondsbetrouw jegens Israël blijft. Maar de realisering van Gods verbond jegens zijn volk gaat niet buiten Christus en het geloof in Hem om. In Schoons visie wordt het onbegrijpelijk dat de apostelen zich zoveel moeite gegeven hebben om hun volksgenoten, de joden, te roepen tot bekering en geloof Ik wil best de term 'jodenzending' laten vallen. Die term brengt inderdaad niet genoeg in rekening dat onze relatie tot dit volk anders is dan tot de volkeren. Maar wie in de lijn van de joodse getuigen van het Nieuwe Testament wil blijven, kan niet heen om het feit dat gesprek met Israël ook een getuigend gesprek is om hen te bewegen tot het geloof. Dat de vorm waarin dit getuigend gesprek in onze tijd plaatsvindt, vooral die van het 'jaloers maken' zal moeten zijn, willen we graag onderstrepen. Christenen hebben door een eeuwenlange geschiedenis van verguizing zich vaak monddood gemaakt!
Maar dat betekent niet dat we principieel-theologisch tot een tweewegen-leer moeten komen waarbij joden en christenen elkaar moeten aanvaarden ieder op zijn eigen weg naar God als partners in een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de wereld. Ook bij Schoon functioneert 1 Korinthiërs 1 : 18vv op geen enkele wijze. In feite wordt in de ontmoeting met joden – daarin stemmen we overeen met Willebrands, 'het beste deel van de christelijke eigenheid al ingeleverd voor we al aan het praten gaan' (Trouw, 24/12/91).
Ik schrijf dit artikel bijna een week na Kerst. Hierboven plaatste ik de woorden uit Simeons lofzang. Ze klinken ook in het boek van Schoon. Graag wil ik me door hem laten leren als het erom gaat, dat Jezus' komst heerlijkheid voor Israël betekent. Maar dat staat dan wel in de context van het geloof, de gelovige aanvaarding en de aanbidding.
En in de ontmoeting tussen kerk en Israël zullen we nooit mogen vergeten, dat dit Kind ook gesteld is tot een val en een opstanding in Israël, tot een teken dat weersproken wordt. Dat betekent voor de kerk geen reden tot triomfalisme. Integendeel, want in Israëls 'nee' herkennen we ons eigen verzet, onze tegenspraak.
Die tegenspraak wordt alleen overwonnen, waar de Geest van Christus ons doet knielen voor het Woord, dat vlees geworden is. De Zoon Die tot Israël en de volkeren gekomen is. Dat is de ene weg voor joden en christenen.

N.a.v. dr. S. Schoon, De weg van Jezus. Een christologische heroriëntatie vanuit de joods-christelijke ontmoeting. Uitg. J.H. Kok, Kampen 1991, 284 blz., ƒ 39,50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen