Een achterhaald verleden en een open toekomst

It's yes. Met deze krantekop in de Cape Times in Zuid-Afrika vóór zich stond president F.W. de Klerk op de voorpagina van kranten afgebeeld. Op indrukwekkende wijze had het (blanke) Zuidafrikaanse volk in het gehouden referendum ja gezegd tegen het beleid van de president, waarmee hij twee jaar geleden koers zette naar een nieuw, niet-raciaal bestuurd Zuid-Afrika. De blanke meerderheid, zo werd ergens in een commentaar gezegd, heeft, 'willens en wetens en min of meer vrijwillig, afstand gedaan van haar politieke almacht'. En dat is iets, zo werd eraan toegevoegd, waarnaar je in de wereldgeschiedenis met een lampje kunt zoeken.
Dat 'min of meer vrijwillig' heeft er ongetwijfeld mee te maken, dat het voor een deel van de ja-stemmers zeker nog niet zó is, dat men de nieuwe weg van harte, uit innerlijke overtúíging wil gaan. Er was tot het laatst toe immers ook sprake van een groot aantal 'zwevende kiezers.' Ze wisten nog niet wat ze doen zouden. Daarom waren de voorspellingen omtrent de uitslag ook tot vlak voor de verkiezingen nog aan de zuinige kant. In het Reformatorisch Dagblad uitte dr. C.S.L. Janse, de hoofdredacteur die in Zuid-Afrika verbleef, zelfs de veronderstelling, dat De Klerk nog wel eens het onderspit zou kunnen delven.
Het is allemaal anders uitgekomen. Tweederde deel van de Zuidafrikaanse blanken schaarden zich achter de president. De wereld haalde opgelucht adem. De eerste, die opgelucht adem haalde, was ongetwijfeld de Zuidafrikaanse president zelf. Zijn eerste reactie was, dat het boek van de apartheid nu definitief werd gesloten.

Processen
Opnieuw is indrukwekkend gebleken hoe één mens in de geschiedenis soms naar voren mag treden om een ingrijpend proces van verandering teweeg te brengen. In de voormalige Sovjet Unie was dat Gorbatsjov, in Zuid-Afrika mocht dat De Klerk zijn. Dan ziet men intussen hoe processen zich ontwikkelen. Was tot voor enkele jaren het Zuidafrikaanse volk nog één als het ging om het verdédigen van de apartheid en daarna als het ging om de geleidelijke àfschaffing van de apartheid, nu is in een korte tijdsspanne een belangrijke meerderheid meegegaan met een nieuwe koers, waarin een streep achter het verleden wordt gezet en her en der wordt gezegd, dat het apartheidssysteem niet alleen faalde, maar ook uit een verkeerde wortel voortkwam. Tegelijk wordt het proces, dat in gang is gezet, evenwel geflankeerd door een tégen-proces. De verkrampte tegenreactie is gemobiliseerd. In feite is dat de fors aangezette stem van het verleden, uit de tijd van de vaak 'bijbels gemotiveerde' 'blanke baasskap'. Welke griezelige vormen dat kan aannemen, tonen de beelden van de Zuidafrikaanse Weerstands Beweging, niet minder dan een fascistische beweging, die leuzen en methoden van Hitler in het vaandel heeft. Maar intussen bleek in dat tegenproces de Conservatieve Partij van dominee(!) Andries Treumicht wèl gemene zaak te willen maken mèt die beweging.

Processen en tégen-processen, ze voltrèkken zich en zijn op een bepaald moment moeilijk meer te sturen en te beheersen. Opeens staan blokken tegenover elkaar en versterken elkaar in hun eigen ontwikkeling. Dat leert de situatie in Zuid-Afrika vandaag wel heel duidelijk.

Wezenlijk
Toch dient bij dit alles vooral ook te worden gezegd, dat er de laatste tijd in Zuid-Afrika bij velen sprake is geweest van wézenlijke, innerlijke verandering. Telkens weer als daarvan stemmem naar buiten doordrongen, plaatste men her en der (niet in het minst ook in kerkelijk Nederland) vraagtekens achter de waarachtigheid, de betrouwbaarheid ervan. Dat gold met name ook toen binnen de Nederduytsch Gereformeerde Kerk van Zuid-Afrika (NGK) enkele jaren geleden het rapport 'Kerk en samenlewing' werd aangenomen. Daarin was overduidelijk sprake van een nieuwe weg, die door een belangrijk deel van de Zuidafrikaanse christenen werd ingeslagen. Daarmee werd in feite een streep werd gezet achter elke principiële onderbouwing van apartheid en het daarop gebaseerde politieke stelsel.

Dat er momenteel 'ja' is gezegd tegen de koers naar een 'democratisch Zuid-Afrika' heeft ongetwijfeld óók praktische oorzaken: angst voor een nieuw isolement, vrees voor boycots (o.a. in de sport), angst voor nieuwe golven van geweld. Maar de positieve krachten, die opkomen vanuit een bijbels zicht op gerechtigheid onder mensen, ook in de verhoudingen tussen de rassen, hebben toch vooràl de doorslag gegeven, nu er een onomkeerbaar proces aan de gang is in Zuid-Afrika.
Zo alléén ook, wanneer het proces wordt gedragen door een innerlijke overtuiging, zal het van wezenlijke betekenis zijn en mag er hoop zijn voor de toekomst. Zo niet, dus wanneer het proces zielloos, louter pragmatisch van aard zal blijken te zijn, zouden de destructieve krachten toch vrij spel kunnen krijgen. Een land, waarin men zich in de politiek altijd op de Bijbel heeft beroepen, zal, nu het besef is doorgebroken, dat er van een verkeerd Schriftberoep sprake is geweest, juist ook vanuit dezelfde Schrift geroepen zijn ziel te geven aan de ontwikkelingen op weg naar een vreedzaam, gelijkberechtigd leven van mensen en volkeren. Een vacuüm in deze zou op den duur heilloze gevolgen kunnen hebben.

Blik naar binnen
Intussen moet in alle eerlijkheid worden gezegd, dat de hele ontwikkeling in Zuid-Afrika niet zonder pijnpunten, niet zonder punten van schaamte ook, is binnen de kerken in Nederland. Eigenlijk doet de euforie met betrekking tot de positieve uitslag van het referendum, die allerwegen in de wereld, maar ook binnen protestants Nederland (om de kring maar even wijd te trekken) viel waar te nemen, ietwat onwezenlijk aan. In de loop der jaren is Nederland, zijn ook de kèrken in Nederland van stap tot stap betrokken geweest bij wat in Zuid-Afrika gebeurde. Het Zuidafrikaanse volk was immers 'ons broedervolk.' Maar ook te onzent is in het verleden de 'blanke baasskap' (mede) verdedigd op grond van de vervloeking van Cham of op grond van scheppingsordeningen. Later werd ook hier stap voor stap de visie bijgesteld, wanneer zich in Zuid-Afrika zelf bepaalde ontwikkelingen voordeden. Maar niet zelden was het toch ook zo, dat diegenen, die apartheid ten principale veroordeelden en daarom het Zuidafrikaanse regeringsbeleid onder kritiek stelden, in de hoek van hele of halve communisten werden gezet. Zulke apartheidsbestrijders waren er inderdaad, maar zo waren ze niet allen. Huiveringwekkend komt het nu over als uit de mond van een Terre Blanche van de Zuidafrikaanse Weerstands Beweging wordt vernomen, dat het bij het referendum ging om een keus tussen God of het communisme. Maar moeten we niet eerlijk zeggen, dat ook in Nederland, en wel over de hele linie van de kerken, pas geleidelijk (bij de één eerder, bij de ander later) de schellen van de ogen zijn gegaan dat dìt zó niet kòn? Daarom moeten we ons afvragen of we in de kerken in Nederland, niet in het minst ook binnen de Gereformeerde Gezindte, de sprongsgewijze verandering, die zich nu in Zuid-Afrika voltrekt, zelf ook wel echt hebben meegemaakt. Het zou best eens kunnen zijn, dat zich binnen de kerken in Nederland nog relatief veel nee-stemmers bevinden, zoals in het district Pietersburg in Zuid-Afrika het geval was. In ieder geval staan ook wij voor de vraag of we mede ziel kunnen geven aan de ontwikkelingen, die zich nu in Zuid-Afrika voltrekken.

Schuldbelijdenis
Het geval wil, dat in dezelfde week, waarin het referendum in Zuid-Afrika plaats vond, de hervormde synode zich boog over een nota, getiteld 'Racisme is zonde' (voor een voorbeschouwing daarover verwijs ik naar mijn artikel van veertien dagen geleden). Met algemene stemmen is in de besluitvorming aanvaard, dat de Hervormde Kerk belijdt, dat racisme 'een concretisering is van de hoogmoed als oerzonde in ons aller hart' (motie ds. R. van Kooten, Soest). Uitgesproken is, dat we schuldig staan voor God en de mensen, doordat wij de pijn en het verdriet van zwarte mensen daadwerkelijk hebben verzwaard of hebben nagelaten daarin te delen. Het mag verheugend heten, dat de synode van links tot rechts deze uitspraak deed, met name ook omdat schuldbelijdenis niet los werd gemaakt van de zonde in ons aller hart. Deze belijdenis heeft te maken met racisme dichtbij, in eigen land. Ze heeft ook te maken met racisme, dat in het apartheidssysteem in Zuid-Afrika vlees en bloed kreeg of werd ondersteund.

Dit nú zo onomwonden te zeggen, is intussen eenvoudiger dan dat dit het geval was enkele jaren geleden, toen nog met vereende krachten gepoogd werd het apartheidssysteem overeind te houden. Mij dunkt, dat er dan ook sprake is van schuld ten opzichte van mensen — en ik bedoel nu christenen — die integer, vanuit een diepgewortelde bijbelse overtuiging de strijd aanbonden voor de beëindiging van de blanke baasskap. Hebben zij niet soms ook de smaad moeten dragen van medechristenen (daar en hier), die uit racistisch vooroordeel hen in een ideologisch besmette hoek plaatsten? Hier passen geen generaliseringen. Maar ieder ga toch voor zichzelf na of de handen hier in onschuld gewassen kunnen worden.

Gebed
Door alle menselijke weerstanden heen lijkt intussen nochtans een weg gebaand, die wegvoert uit de ban van bloedige haat naar vreedzame coëxistentie. Dat de weg naar een nieuw Zuid-Afrika nog lang en moeilijk zal zijn, laat zich aanzien. Het proces moet in de harten van mensen beklijven. Er zal ook in de toekomst zeker nog bloed vloeien. Er mag best ook zorg zijn met betrekking tot de radicale groeperingen (onder blank en zwart), die de wapens verkiezen boven de dialoog. Het is de ironie van de geschiedenis, dat onder de blanke nee-stemmers thans het recht van opstand uit de theologische hoed wordt getoverd, waar men dat nog slechts enkele jaren geleden voor de zwarte bevolking communistische revolutie noemde. Anderzijds moet ook vandaag radicaliteit aan 'zwarte' zijde, met een verwerpelijke ideologische onderstroom, niet worden onderschat.

Aan de vooravond van het referendum vroeg premier Lubbers op een avond in den lande stilte voor gebed, opdat in Zuid-Afrika alles zou 'reg kom'. Er is nu alle reden tot dank aan de Heere. Wanneer we opgelucht zijn over de afloop van het referendum, zal ook God gedankt worden voor een ontwikkeling ten goede, die zich, voorzover wij op dit moment hopen en verwachten mogen, heeft ingezet. Maar er is voorts nog alle reden om te bidden of ook deze ontwikkelingen niet geschaad zullen worden door wat radicale groepen beogen. Vooral mag onze bede zijn, dat in Zuid-Afrika het gezag van de Schrift hooggehouden wordt. Want ook in politicis is de Bijbel een lamp voor onze voet en een licht op ons pad. Alleen vanuit dat besef mag er echte hoop zijn dat alles inderdaad sal reg kom, de gebrokenheid van het bestaan ook daarin acht nemende.
Als anderzijds de hervormde synodale schuldbelijdenis ons ernst is, is er ook alle reden tot verootmoediging inzake een gemeenschappelijk verleden in de Zuidafrikaanse geschiedenis. Er is vandaaruit ook alle reden tot gemeenschappelijk gebed om de zegen des Heeren op de weg naar een vreedzaam samenleven van volkeren, in een land, waarmee we vanouds zulke sterke banden hebben.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen