Bezinning op kerk zijn in Europa

Dit artikel behelst een korte nabetrachting op een belangrijke vergadering, die van 24 tot en met 30 maart gehouden is in Boedapest. Het betreft de Europese Protestantse Assemblee. Vanuit heel Europa waren zo'n 180 vertegenwoordigers van protestantse kerken in de hoofdstad van Hongarije aanwezig om zich te bezinnen op de gezamenlijke 'christelijke verantwoordelijkheid' voor ons werelddeel. De Nederlandse Hervormde Kerk werd vertegenwoordigd door synodepraeses dr. G.H. van de Graaf en mevr. P. Robbers-van Berkel van de Generale Diakonale Raad. Twee bijbelteksten dienden als motto: 'Daarom neemt elkander aan, gelijk ook Christus ons aangenomen heeft, tot de heerlijkheid Gods' (Rom. 13 : 7) en 'wij bidden van Christus' wege: Laat u met God verzoenen' (2 Kor. 5 : 20). Thema's die aan de orde kwamen, waren bijvoorbeeld de democratische orde, het economisch systeem, de solidariteit met minderheidskerken in Europa, tegenstellingen tussen Noord-, Zuid- en Oost-Europa, de milieuproblematiek enzovoorts. Het ging dus niet zozeer om binnenkerkelijke en strikt theologische vragen. Voor een uitvoeriger weergave van het besprokene verwijs ik naar het Weekbulletin van het persbureau van de Ned. Herv. Kerk (48e jaargang, nr. 13, te bestellen bij Postbus 405, 2260 AK Leidschendam).

Praesidiale impressies
In mijn eigen bewoordingen geef ik enkele persoonlijke impressies van de praeses van de Ned. Herv. Kerk weer. Hij heeft het als een toch wel heel bijzonder gebeuren ervaren, dat protestanten uit zoveel verschillende landen en kerken elkaar op deze assemblee ontmoetten. Het is ook een wonder, dat zoiets nu mogelijk is geworden, nadat het ijzeren gordijn is opgerold. Vooral de Oost-Europese kerken vonden het geweldig. Het onderstreepte voor hen de nieuw verworven vrijheid. Wij in het westen vergeten zo snel. Te vaak is er de opvatting: 'de periode van de koude oorlog is nu afgesloten, de muur in Berlijn is neergehaald, dus dat hoofdstuk is uit.' We slaan de bladzijde om en gaan aan een nieuw hoofdstuk beginnen. Maar de broeders en zusters uit het Oosten maken ons er voortdurend op attent, dat dit zomaar niet gaat. Er is een diepgaand verwerkingsproces nodig. De Poolse Dorota Niewieczerzal heeft tijdens de assemblee daarop indringend gewezen: 'Wij hadden absoluut geen vrijheid, er was geen enkel privé-initiatief. Beleefdheid en gehoorzaamheid was de beste garantie voor onze veiligheid. Wij kunnen nu niet ineens een nieuwe maatschappij opbouwen; eerst moet onze mentaliteit, die zolang door het communisme is verziekt, veranderen.' Ten aanzien van dit verwerkingsproces is er sprake van een grote ongelijktijdigheid tussen christenen in Oost en West.

Katholiciteit
De bijeenkomst in Boedapest is omstreden geweest. Iemand als Jean Fischer, de algemeen secretaris van de CEC (Conferentie van Europese Kerken), waarin naast de protestantse kerken ook de oosters-orthodoxe en de rooms-katholieke zitting heb­ben), zag het gevaar van protestantse blokvorming, waardoor allerlei in breder oecumenisch verband gegroeide kontakten en relaties gefrustreerd zouden kunnen worden. 'Boedapest' stelde zich echter bescheiden op. De vergadering wilde niet zoiets als een 'protestantse Europese synode' zijn. Het betrof een eenmalige gebeurtenis. Voortzetting van de onderlinge kontakten zal plaatsvinden binnen het verband van de CEC of van de Leuenberger Kerkengemeenschap, waarin gereformeerde en lutherse kerken elkaar ontmoeten. Maar dr. Van de Graaf is ervan overtuigd, dat deze eenmalige bijeenkomst van groot nut is geweest. Het was heel hard nodig voor verschillende protestantse kerken, om eens over de eigen landsgrenzen te kijken. Zo ontwaakt een besef van katholiciteit, dat wil zeggen een besefte behoren bij een wereldomvattende kerk, de ene gemeente van Jezus Christus, die over heel de aarde verspreid is. Het is enerzijds de rijkdom van het protestantisme, dat de kerken heel sterk zijn ingegaan in de nationale en locale samenleving, dat er een sterke verworteling in en een nauwe verwevenheid met het volksbestaan heeft plaatsgevonden. Dat komt ook in de naamgeving van de verschillende kerken tot uiting, bijv. Nederlandse Hervormde Kerk (ook al is dat nog heel wat anders dan 'Nederlands Hervormde Kerk', zoals nogal eens foutief wordt gezegd) of de Evangelische Kirche in Deutschland. Deze medaille heeft echter ook een keerzijde. De nationale kerken kijken, nauwelijks meer over de grenzen heen en sluiten zich zo teveel af voor de zusterkerken in andere landen. Met name kleine protestantse minderheidsgroepen, zoals bijv. de Waldenzen in Italië, ervaren dit op pijnlijke wijze. Het is dan ook geen wonder, dat juist van die zijde een pleidooi voor een permanente Europese protestantse synode te beluisteren valt. Voor de vertegenwoordigers van kleine protestantse kerkjes uit Zuid-Europa was het weldadig, te ondervinden dat zij deel uitmaakten van een grote protestantse familie. 'In ons eigen land kennen ze ons niet eens!' zo werd gezegd. In de overheersend rooms-katholieke landen ziet men de protestantse minderheid niet eens staan. Het betekent dan een geweldige ruggesteun en bemoediging, om in Europees verband te beleven, dat je toch deel uitmaakt van de 'katholieke' kerk en niet van één of andere locale secte.

Pluraliteit
Van de Graaf ervoer de assemblee als een hervormde synode in het groot. Ook in Boedapest was immers sprake van pluraliteit. 'Sommigen worden daar moedeloos van en zeggen 'laten we het maar bij alleen bilaterale contacten houden', maar ik denk dat je juist gebruik moet maken van de vele verschillende manieren, waarop het Woord gewerkt heeft. Gods Geest heeft vele pijlen op zijn boog gehad'. Met bilaterale contacten wordt bedoeld, dat twee — meestal geestverwante — kerken met elkaar contact hebben, bijvoorbeeld de Ned. Herv. Kerk met de Herv. Kerk in Hongarije. Wanneer positief gesproken wordt over 'pluraliteit', dan kan ik dat meemaken zolang er de echte herkenning is in het evan­gelie van de gekruisigde en opgestane Heere Jezus Christus. Zo bedoelt Van de Graaf het dan ook. Persoonlijk zou ik in dit geval liever van pluriformiteit spreken en het woord pluraliteit reserveren voor diepgaande verschillen inzake de kernen van het christelijk belijden. Zo gedefinieerd is pluraliteit ongewenst. Vanuit heel verschillende achtergronden heeft men in Boedapest samen geworsteld om binnen te dringen in de bestaansnood van moderne mensen in Europa en te laten zien dat en hoe het evangelie juist in die nood heel veel te zeggen heeft. Daarbij werd het wel duidelijk, hoezeer er luisteroefeningen nodig zijn. Om goed te horen welke vragen er vanuit de moderne maatschappij op ons afkomen, maar ook om als protestantse christenen uit verschillende konteksten elkaar goed. aan te voelen. Voor de rijkere, grotere en machtigere kerken uit het Westen is er telkens het gevaar, de mensen uit het Oosten niet eens te horen, laat staan echt te verstaan. Voor ons als christenen in het welvarende Westen is het gevaar van zelfgenoegzaamheid toch al zo acuut. Anderzijds hadden ook de als waarnemers aanwezige vertegenwoordigers van de oosterse orthodoxie zo hun eigen agenda. Zij vonden de protestantse rechtvaardigingsleer te eenzijdig en hadden een zekere beduchtheid voor protestantse blokvorming, waarvan overigens op deze vergadering geen sprake was.
Het ging veeleer om gemeenschappelijke bezinning met soms verrassende punten van herkenning, zoals tussen de Nederlandse prof dr. Bob Goudzwaard en Jakub Trojan, professor in de sociale theologie in Praag. Beiden ging het om een kritische doorlichting vanuit bijbelse principia van het westerse economische systeem. De ideologie van de groei, die in het marktmechanisme zit ingebouwd, moet vanuit het geloof gekritiseerd worden. Er moet gestreefd worden naar een sociale markteconomie, die zich verantwoord gedraagt ten opzichte van andere landen en ten opzichte van het milieu.

Slotboodschap
Van belang was dat in de slotboodschap van de assemblee, mede door Nederlandse inbreng, de verbondenheid van kerk en Israël duidelijk is aangegeven en dat de bewering dat de protestantse kerken behalve in de Reformatie ook in de Verlichting geworteld zouden zijn, is afgezwakt. Er staat nu dat de kerken door de Verlichting mede gestempeld zijn en dat is volgens dr. Van de Graaf nog altijd te sterk gesteld: 'Ik kan hier helemaal niets mee. We zijn door zoveel andere dingen ook beïnvloed, denk maar aan de Tweede Wereldoorlog, het piëtisme, de media, het consumentisme...' De rode draad in het geheel is echter heel positief te waarderen: geadopteerd door Gods liefde, adopteren we elkaar. Daarin is de boodschap en het appel van 'Boedapest' samen te vatten. Een hoogtepunt was in dit kader de drie en een halfuur durende kerkdienst met avondmaalsviering op zondagmorgen in de Calvijn-kerk in Boedapest, waaraan 1400 gemeenteleden en 250 bezoekers van de assemblee deelnamen.

Uitdaging
Het zou een goede zaak zijn, wanneer ook het hervormd-gereformeerde deel van de Ned. Herv. Kerk zich zou bezinnen op de plaats van het protestantisme in Europees verband. Internationale samenwerking van rechtzinnige protestanten kan een wezenlijke versterking betekenen van het protestantse geluid en zo bijdragen tot vernieuwing in Europa. Voor wie zich nader wil bezinnen op het 'kerk-zijn over grenzen heen', wijs ik op het gelijknamige boekje van dr. Karel Blei, secretaris-generaal van de Ned. Herv. Kerk (Boekencentrum, Zoetermeer 1992). In dat geschrift wordt geschetst, hoe Europa op weg is naar eenheid, maar vooral ook hoe kerken op deze eenwording reageren. Daarbij blijkt, dat er bij de Rooms-Katholieke Kerk een levendige interesse is voor Europa. Men voelt zich er nauw bij betrokken en wil ook graag verantwoordelijkheid dragen voor de bezieling van het lichaam Europa. Protestanten staan over het algemeen veel gereserveerder tegenover de Europese integratie. Ten onzent hebben dr. W. Aalders en ir. L. van der Waal scherp gewaarschuwd voor de gevaren, die deze eenwording voor het protestantisme met zich meebrengt. Blei behandelt deze bezwaren ook en gaat er vervolgens kritisch op in. Ik zou de bezwaren beslist niet willen bagatelliseren, maar er anderzijds toch ook oog voor willen hebben, dat deze eenwording zich ongetwijfeld doorzet en dat wij daarom niet in een alleen maar afwijzende of afwachtende houding mogen volharden. Beter is het, om de ontwikkelingen waakzaam te volgen en te onderscheiden tussen gevaren en uitdagingen. Als protestanten dienen we de Europese eenwording dus ook als een uitdaging te zien. Dat zeg ik dr. Blei graag na. 'Boedapest' heeft impulsen gegeven om op deze uitdaging in te gaan.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen