De Heilige Geest in de Moderne Devotie

De Moderne Devotie is een beweging geweest, die vanaf de veertiende eeuw en vanuit de Lage Landen een reformatie van de – Rooms-Katholieke – Kerk beoogde. Dit streven vloeide voort uit onvrede met de verworden situaties in de Kerk van die dagen en uit een diepgewortelde hunkering naar de terugkeer van de oerkerk uit de tijd van de eerste christengemeente. De uitingen van de christelijke gemeente na de uitstorting van de Heilige Geest met Pinksteren fungeerden als navolgenswaardig voorbeeld en als wenkend ideaal. De verwerkelijking hiervan betekende voor de moderne devoten een gemeenschappelijk bestaan van zowel leken als geestelijken, die een leven van kuisheid, armoede en gehoorzaamheid met recht op arbeid leidden en die alle goederen in gezamenlijk bezit hadden. In hun vroomheid stond de meditatie, de stille overdenking, centraal. De beweging ving aan met de hervormende werkzaamheid van Geert Grote en vond in het ook door vele gereformeerde piëtisten zeer gewaardeerde – voor Voetius waren de eerste drie boeken daarvan het meest goddelijke boek na de Bijbel! – geschrift De navolging van Christus van Thomas à Kempis een rijke vrucht.

Rooms-katholieke hervormingsbeweging
Geestelijke hervormingsbewegingen plegen een bijzondere aandacht voor de Heilige Geest en Zijn werk te hebben. De leiders van deze bewegingen weten zich door de Geest geroepen tot het reformatiewerk. Tevens weten zij zich door die Geest bezield. Bij hun reactie op bestaande en vaak heersende misstanden komen zij ook bij de derde Persoon van het goddelijk Wezen uit. De Geest is het Die herschept, levend maakt en herstelt.
Aangezien de Moderne Devotie een geestelijke hervormingsbeweging was, ligt het voor de hand te veronderstellen, dat de leer van de Heilige Geest een speciale rol in de theologische overwegingen van deze beweging gespeeld heeft en dat de Heilige Geest nadrukkelijker dan in de Kerk van die dagen in het algemeen aanwezig was. Bij nader toezien blijkt dit evenwel een misvatting te zijn. De moderne devoten schonken geen afzonderlijke of uitzonderlijke aandacht aan de Heilige Geest of aan Pinksteren. Zij hingen de leer van de Drieëenheid aan en geloofden derhalve zeker in de derde Persoon van het goddelijk Wezen, maar een uitgewerkte leer van de Heilige Geest kenden zij allerminst.
Vanuit de gereformeerde visie mag de leer van de Rooms-katholieke Kerk het verwijt worden gemaakt, dat zij van de drie goddelijke Personen de Heilige Geest het minst tot gelding brengt. Dit bezwaar mag met evenveel recht tegen de Moderne Devotie ingebracht worden. Met andere woorden: de Moderne Devotie was wel een vernieuwingsbeweging, maar heeft zich ten diepste nooit aan de rooms-katholieke leer onttrokken. Zij beoogde een devotionele, maar zeker geen dogmatische reformatie. Hier ligt ook de verklaring voor het feit, dat de Moderne Devotie op het punt van de pneumatologie anders was dan andere hervormingsbewegingen, zoals de Waldenzen, de Hussieten en de Lollarden. Deze kenden in tegenstelling tot de oorspronkelijke Nederlandse stroming een pneumatologie die afweek van de in de Rooms-katholieke Kerk gangbare leer van de Heilige Geest. De Moderne Devotie was veel rooms-katholieker van aard dan zij.

Ascese en mystiek
Men zou de stilte betreffende de Heilige Geest binnen de Moderne Devotie als een formele aangelegenheid kunnen afdoen. Zo in de zin van: De Geest kwam weliswaar niet of nauwelijks ter sprake, maar onuitgesproken nam Hij toch een belangrijke positie in. Nader toezien leert evenwel, dat zo'n uitleg ten enenmale onhoudbaar is. Het was in de Moderne Devotie niet de Heilige Geest, Die een mens via de wedergeboorte deed sterven aan de wereld en aan zichzelf en Die de gelovige met Christus verbond, maar het was de mens zelf die door middel van zelfverloochening, meditatie en deugdbeoefening de volkomenheid bereikte. De typisch rooms-katholieke waardering van de mens liet ook binnen de Moderne Devotie geen ruimte voor een bijbelse pneumatologie.
Vanaf het begin van de Moderne Devotie was er binnen deze beweging ook een mystieke onderstroming aanwezig, die schatplichtig was aan Tauler, Seuse, Eckhart en Ruusbroec. De meest uitgesproken vertegenwoordiger hiervan was Gerlach Peters. De ascese en de deugdbeoefening leidden bij hem niet zoals bij andere moderne devoten als zodanig tot de eenwording met God. Zij vormden een voorbereiding op het eigenlijke, namelijk de passieve ontvangst van God. In deze mystiek werd de menselijke zelfwerkzaamheid overwonnen door de goddelijke mededeelzaamheid. En uit deze laatste bloeide de menselijke – geheiligde – activiteit op. Het is nu frappant om te zien, dat ook binnen de mystieke component van de Moderne Devotie de Heilige Geest buiten het gezichtsveld blijft.

Jezus-devotie
Betekent het voorgaande dat het bij de Moderne Devotie om algemeen religieuze ervaringen en praktijken ging? Allerminst. De bedoelde beweging was daarvoor te rooms-katholiek van aard en – wat nog belangrijker is – te bijbels georiënteerd. Het kenmerkende van de vroomheid der moderne devoten was de concentratie op Jezus. Hun uiterlijk levensgedrag stemden zij met behulp van een gedetailleerd navolgingsschema op Hem af. Tevens overdachten zij bij voorkeur het leven en het lijden van Jezus, waardoor hun zieleleven geheel op Hem gericht werd. Op grond van deze concentratie was een mens in staat om gelijkvormig aan de Middelaar te worden en om zich op deze wijze tot een nieuwe mens te transformeren.
Bij de mystieke moderne devoten werd de tot stand gebrachte menselijke leegte gevuld met de liefde van Jezus. Zijn kussen op de mond van de menselijke ziel vormden het hoogtepunt. Hèt leven bestond in het dolen in het binnenste van Jezus, namelijk Zijn liefde. Van hieruit vloeiden de gelovigen met de Middelaar uit over de gehele schepping.

Baken in zee
Met het oog op Pinksteren valt een kennismaking met de vroomheid van de Moderne Devotie voor Gereformeerden goed tegen. Daar was wel een sterke gerichtheid op de Middelaar, maar de notie dat de andere Trooster het uit Christus neemt om het mensen te verkondigen, ontbrak. De bijbels verantwoorde nadruk, die Gereformeerden leggen op het feit dat de Heilige Geest het heil toepast dat door Christus aangebracht is, kenden de moderne devoten niet. Zij waren van mening dat zij zelf het beoogde doel konden bereiken, en wel door hun zielekrachten te oriënteren op Jezus. De Middelaar was niet het Middel in de hand van de Heilige Geest, maar in de hand van de vrome mens.
Het is tekenend dat ook in de mystieke onderstroom van de Moderne Devotie de geestelijke gebeurtenissen niet als werkingen van de Heilige Geest gezien werden. Juist hier, waar alles onder de noemer van de menselijke afhankelijkheid van de goddelijke alwerkzaamheid gebracht werd, mocht men dit wel verwachten. Dat dit niet gebeurde, hing nauw samen met het vorige aspect en was derhalve in feite een voortvloeisel van de rooms-katholieke aard van de desbetreffende vroomheidsbeweging.
De plaats, die de Heilige Geest in de vroomheid van de Moderne Devotie innam, of beter gezegd niet innam, mag ons tot een baken in zee dienen. Waar de persoon en het werk van God de Heilige Geeest onderbelicht blijven, is er sprake van een onbijbelse overschatting van de mogelijkheden van een mens. Vroomheid is dan menselijke activiteit in plaats van Geestelijke genadewerking.

Les
Toch valt er met het oog op Pinksteren ook iets voor ons als Gereformeerden te Ieren van de moderne devoten. Hun vroomheid was geheel op de Middelaar georiënteerd. Er bestond voor hen geen geestelijk leven buiten Jezus. En Jezus was binnen de Moderne Devotie heel uitgesproken de Christus der Schriften. Dankzij deze beweging is de Bijbel immers in de landstaal overgezet en onder het volk enigermate verspreid.
Bij Gereformeerden bestond en bestaat nog steeds het gevaar, dat de pneumatologie te los van de christologie komt te staan. Men neemt het dan op voor werkingen van de Geest buiten de Christus der Schriften om. Hierbij kan gedacht worden aan bijzondere openbaringen en ervaringen, en gelovigen in hun persoonlijk geestelijk leven ten deel vallen. Maar evengoed komt hier het zogenaamde doorgaande werk van de Heilige Geest in de loop der geschiedenis en der cultuur in het vizier. Zonder te ontkennen dat de Heilige Geest van de Vader uitgaat, moet daartegen alle nadruk erop vallen, dat Hij eveneens van de Zoon uitgaat. Hij past het werk van de Middelaar toe en werkt het uit. In de Pinksterprediking van de door de Geest bezielde Petrus staat Christus centraal. Waar dit niet alle aandacht krijgt, gaat het mis, hopeloos mis.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen