Globaal bekeken

Uit een recent verschenen boekje van A.J. Klei, De Koningin is leliker hervormd' (uitgave Ten Have, Baarn), de volgende passage over 'vrijzinnigen'.

'In de periode van de 'opkomst' van Kuitert en de anderen maakte de hervormde kerkelijke hoogleraar dr. G.C. van Niftrik tegen mij deze opmerking: 'Wij hebben de vrijzinnigen niet met leertucht-processen achter de broek gezeten, en wat zie je? In de hervormde kerk kwijnt de vrijzinnigheid weg! De gereformeerden hebben er altijd fel tegen gevochten en nu tiert bij hen de vrijzinnigheid welig!
In elk geval zijn de gereformeerde kerken sedert de roerige jaren zestig bijna net zo veelvormig als de hervormde kerk, al durven de gereformeerden de aanduiding 'vrijzinnig' nog niet goed hardop te gebruiken als het om eigen volk gaat. Trouwens, wat is vrijzinnig precies?
Als ze mij vragen wat vrijzinnig is, geef ik vaak als voorbeeld het eerste vrijzinnige preekje dat ik in mijn leven hoorde. Het was een ochtendwijding van de VPRO, die toen nog V.P. was. De dominee had het over de bruiloft te Kana, waar Jezus volgens het bijbelse verhaal water in wijn veranderde. Zoiets is natuurlijk onmogelijk, liet de gewijde spreker weten, dit verhaal wil ons zeggen dat een goede vriend ons een glas water kan doen smaken als een glas wijn.
Behalve hervormde vrijzinnigen en gereformeerde vrijzinnigen zijn er nog meer genres vrijzinnigen. Ik begin met de Vrije Gemeente. Toen in de vorige eeuw door de rechterdeur van de hervormde kerk orthodoxen heengingen, verlieten door de linkerdeur zéér vrijzinnigen de hervormde kerk. Dit laatste vond hoofdzakelijk in Amsterdam plaats en dáár verrees voor de Vrije Gemeente een fors kerkgebouw, dat iedereen nu als 'Paradiso' kent. Opmerkelijk is dat beide uitgetreden groepen dezelfde architect namen: G.B. Salm bouwde voor de Amsterdamse 'dolerenden' de niet onvermaarde Keizersgrachtkerk en voor de Vrije Gemeente wat tegenwoordig 'Paradiso' heet.
De Vrije Gemeente doet het zonder belijdenis, doop en avondmaal, het gaat haar om een ... laat ik het zo uitdrukken: een godsdienstig-zedelijk leven in algemene zin en in elk geval zonder dogma's. Ik heb wel eens gekerkt in 'Paradiso', toen dit nog als kerkgebouw diende, en aan de wand zag je de namen van grote denkers, onder wie Jezus.
Als we 't hebben over wegkwijnen, de Vrije Gemeente leidt een kwijnend bestaan in en om een bescheiden zaaltje in de omgeving van het Rijksmuseum. Kanselredenaar Barthold van Ginkel, ooit begonnen als "gereformeerde bonder", speelt er een rol en professor Anne van der Meiden, die in een christelijk-gereformeerde wieg heeft gelegen, kun je er ook achter de katheder aantreffen. Me dunkt, dit zijn leuke dingen voor de mensen.
Als ik nog even mag doorgaan op Barthold van Ginkel: ik betitel hem als "kanselredenaar". Het is een ouderwets woord, maar hij had in de jaren dat hij dienstdoend predikant in hervormd Amsterdam was, ouderwets-volle kerken. Ik herinner me een zondagochtend eind jaren vijftig, begin jaren zestig. Mijn vrouw en ik zetten koers naar de, inmiddels afgebroken Koepelkerk aan het Leidsebosje, waar Barthold van Ginkel zou preken. We konden de kerk niet meer in, zelfs al zou je de hele dienst willen staan: de voorstelling was volledig uitverkocht! We hebben ons daarom beholpen met een "kerk van ongekorven hout" het Vondelpark. Zijn collega J.J. Buskes maakte dit spotversje:
Artist, pinup-girl, boerenkinkel,
zij kerken allen bij Van Ginkel.
Buskes had ook een grafschrift voor Barthold van Ginkel:
Het is sterk!
Geen file bij mijn zerk,
zoals vroeger voor de kerk.
Kenners en keurmeesters stelden vast dat dominee Van Ginkel in vrijzinnige richting opschoof, hij sprak God steeds vaker aan, of omschreef God als: "ondoorgrondelijk Geheim" of "eeuwige Bron" – dus kon je nagaan.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen