Opbouw van de gemeente (1)

Het beeld van onze tijd
A. Inleiding
Is onze tijd anders dan andere tijden? Staande in eigen tijd is het altijd moeilijk een oordeel daarover uit te spreken. De geschiedenis kent ups en downs, perioden van bloei en van verval. Wat er geweest is zal er zijn en wat er is, is er al geweest, zegt de Spreukendichter. Om een tijd goed te kunnen beoordelen moet er een zekere afstand van genomen kunnen worden. Toch kunnen we de eigen tijd ook wel door een aantal grondtrekken typeren. We spreken vandaag veelvuldig over secularisatie, ontkerstening, kerkverlating en last but not least Godsverduistering. Deze woorden op zich duiden erop dat we geen tijd van geestelijke hoogconjuctuur beleven. Anderzijds moeten we oppassen dat we door herhaaldelijk gebruik van deze woorden en begrippen ook niet een bepaald soort denken in de gemeente introduceren. Een aantal jaren geleden was het overal doemdenken wat de klok sloeg. Het doemdenken was typerend voor onze tijd. Althans in allerlei wereldse kringen. Vandaag zouden begrippen als secularisatie en Godsverduistering een kerkelijke vertaling van het doemdenken kunnen betekenen. Daarvoor moeten we beducht zijn. Toch willen we in het hier volgende over elk van deze begrippen iets opmerken.

B. De secularisatie
Wanneer over secularisatie gesproken wordt, wordt meestal gedacht aan verwereldlijking. Dat is het ook wel. De eigenlijke bedoeling is echter dat het leven in de loop der tijd onttrokken werd aan de invloedssfeer van de kerk. Zo is het begonnen. In West-Europa kenden we vroeger het zogeheten Corpus Christianum. Dat corpus Christianum is zo goed als ontmanteld, afgebroken, verdwenen. Denken we ten onzent aan de Nederlandse Hervormde Kerk, dan heeft deze kerk in het verleden het maatschappelijke beeld ook mede bepaald. De omhoog wijzende kerktorens, die boven de dorpen uitsteken, zijn symbolen van die centrale functie van de kerk. We spraken ook over de volkskerk. Dat wilde niet alleen zeggen, dat de Nederlandse Hervormde Kerk oftewel vroeger de Gereformeerde Kerk hier te lande, kerk vóór het volk was, maar ook kerk van het volk. Het hele volk was op enigerlei wijze ook bij en op het kerkelijke leven betrokken. Vandaag moeten we zeggen, dat de Hervormde Kerk snel is gesmaldeeld. Als we de uitdrukking volkskerk nog willen bezigen dan hoogstens in deze zin, dat ook vandaag de kerk een roeping heeft naar het volksleven toe en als zodanig kerk voor het volk is. Maar verder, de kerk is teruggedrongen in de marge van de samenleving. De grote steden zijn in deze een voorbode geweest voor het hele land. In de grote steden heeft zich een geweldige kaalslag met betrekking tot het kerkelijk leven voltrokken. Waar vroeger markante dienaren des Woords massale opkomsten hadden in de diensten des Woords, hebben we in de loop van de tijd het kerkelijk en gemeentelijk leven teruggedrongen zien worden tot honderdtallen, in sommige gevallen zelfs tientallen. Maar als gezegd, steden zijn de voorposten van de dorpen. In Nederland zijn we al enige jaren de magische grens van 50% naar beneden toe gepasseerd. Minder dan 50% van het Nederlandse volk zegt nog tot een kerk te willen behoren.

Wezenlijker is intussen nog dat zo de samenleving het menselijke leven als geheel onttrokken is aan de invloedssfeer van het Woord. Het gezag van het Woord van God wordt steeds minder erkend en aanvaard. De moderne mens aanvaardt überhaupt geen gezag meer van boven.
Het mensbeeld is bepalend door vrijheid en mondigheid. De mens is eigen baas. Baas in eigen leven, in eigen leefomstandigheden, privé en in de verbanden waarin hij participeert. De mens duldt geen wet meer van de andere zijde. We leven in het zogeheten ik-tijdperk.

Wetenschap
Die autonomie en vrijheid manifesteren zich op alle terreinen van het leven. Het is al begonnen met de natuurwetenschappen. De natuurwetenschappen, zoals die zich vandaag manifesteren, hebben hun wortel in het Europa van de 16e eeuw. De grondleg­gers van de natuurwetenschap waren stuk voor stuk praktizerende, kerkelijk meelevende christenen, hoewel van uiteenlopende signatuur. In de natuurkundeboeken van vandaag vinden we nog de grote namen van vroeger. Mensen als Boyle, Newton, Galileï e.a. Ze hebben zich niet alleen bewogen op het terrein van de natuurwetenschap maar soms ook op het terrein van de theologie, c.q. de bijbelwetenschap, of het bijbelonderzoek. Maar langzaam maar zeker is de menselijke rede bepalend geworden in de natuurwetenschappen. Met de komst van b.v. Charles Darwin, die de evolutietheorie ontwikkelde, zijn meer en meer vraagtekens gezet achter de betrouwbaarheid, de waarheid van het Woord Gods. Prof. dr. G.C. van Niftrik heeft ooit gezegd, dat voor de moderne mens alleen dat nog waarheid, werkelijkheid is, wat de moderne wetenschap constateert. Welnu in de moderne wetenschap komt de mondigheid van de mens wel vooral aan het licht. Terzijde zij intussen opgemerkt, dat toch blijkt, dat de mens niet alleen bij het wetenschappelijk gegeven kan leven. Want met het verdwijnen van het religieus besef onder de mensen is tevens gegrepen naar andere pseudo religieuze verschijnselen. Of naar de oosterse religies.

Cultuur
In het geheel van de cultuur is intussen ook gebleken, dat het Woord van God steeds minder zeggenschap had. Dr. W. Aalders heeft van de cultuur in het verleden gezegd, dat die het kleed van de tekenen van Christus droeg. Dat kwam tot uitdrukking in de schilderkunst, in de letterkunde, in de beeldhouwkunst. Kortom in het hele leven van de cultuur was een afglans merkbaar van het Woord van God. Kunst was ook grosso mode genormeerd aan datgene wat de Bijbel noemt 'al wat liefelijk is, en wel luidt'. Maar aldus dr. W. Aalders: Christus heeft in onze cultuur het kleed van de tekenen afgelegd. Vandag staat de cultuur niet meer onder de beademing van het Woord Gods.
Het gevolg van een en ander is dat het banale, de spot en het liederlijke soms toonaangevend zijn in de uitingen van de moderne cultuur. De spot vinden we dan vooral bij christelijke renegaten, bij diegenen die van huis uit het christelijk geloof hebben meegekregen, maar daarmee grondig hebben afgerekend en zich er intussen tegen verzetten. Te denken valt aan schrijvers als Maarten 't Hart, die op hun wijze bezig zijn met zaken als de voorzienigheid.

Politiek
Verder moet ook worden genoemd de politiek. Politiek heeft te maken met polis, stad. Politiek heeft te maken met wat Augustinus noemt de stad van God. Maar vandaag is politiek helemaal geworden stad van de mens. Aan het eind van de vorige eeuw hebben staatslieden in protestantse en rooms-katholieke kring – te denken valt aan Abraham Kuyper en Schaepman – nog gesproken over het recht van Christus op de samenleving. Het ging hen, hoe men ook over hun opvattingen denken moge, om de eer van God op alle terreinen van het leven. Tussen Christus en de maatschappij werd een directe relatie gezien die werd aangebracht. Daarover hoort men vandaag niet meer spreken. Vandaag is het een en al humaniteit wat de klok slaat.
Nauwelijks kan men politici, ook christen politici, in onze tijd nog betrappen op een echt christelijk bijbels geïnspireerd woord. Bij grote gebeurtenissen, zeg omwentelingen in de geschiedenis, ontbreekt de danktoon aan de Allerhoogste vrijwel allerwegen. Het politieke leven voltrekt zich, althans in de beleving daarvan, niet meer coram Deo, voor het aangezicht Gods. Het horizontale is in.

C. Godsverduistering
Het meest essentiële wat dan intussen te zeggen valt is, dat het leven meer en meer onttrokken wordt aan het gezag van God. Niet dat de Heere, de Almachtige, de Schepper en Onderhouder van deze wereld niet zelf majesteitelijk Zijn gezag uitoefent. Maar dit gezag wordt door de moderne mens niet meer beleden. Met God wordt in het openbare leven niet of nauwelijks nog rekening gehouden. Het gevolg is, dat God meer en meer wegraakt uit het openbare leven. Dat is wat eigenlijk bedoeld wordt met de uitdrukking 'Godsverduistering'. De joodse denker Martin Buber heeft dit met een Duits woord 'Gottesfinsternis' genoemd.
En prof. dr. H. Berkhof heeft het overgenomen. Bedoeld is niet dat God niet zou bestaan. Nee, het gaat erom dat God niet meer ervaren wordt in het leven van de mensen, daar waar hun Sitz im Leben is. Het geloof is een 'Privatsache', een privézaak geworden. In het leven van elke dag, in handel en bedrijf en techniek, in wetenschap en onderwijs, in economie en politiek lijkt God de grote afwezige te zijn. Daar gelden eigen wetmatigheden op elk van de afzonderlijke terreinen. Geloof is een privézaak, heeft niets meer te maken met het publieke leven.
Ik herhaal wat ik in het begin zei: we moeten oppassen met de uitdrukking 'Godsverduistering'. We zouden er juist een bepaalde pessimistische levensvisie mee kunnen introduceren, door kunnen bevorderen. Want als het er op aankomt is niet God verduisterd. God heeft zich geopenbaard, maar de mens is verduisterd. Maar die mensverduistering laat zich dan ook vandaag wel allerwege zeer gelden.

D. Geestelijke verschraling
Deze secularisatie, annex Godsverduistering, heeft een grote terugslag op de kerk zelf gehad. Daar is ook meer en meer de vraag aan de orde, of het Woord van God wel gezag heeft. Ook daar lijkt twijfel vaak de hoogste vorm van zekerheid te zijn. Ook daar lijkt het vaak zo te zijn, dat niet meer over De Waarheid mag worden gesproken. Christus wordt in de Schriften genoemd de Weg, de Waarheid en het Leven. Welnu deze absolute lidwoorden worden ook als te absoluut ervaren. Dat betekent derhalve, dat aan het unieke van de persoon van Christus steeds meer afbreuk wordt gedaan. Enkele stappen verder en het gaat nog slechts om het humane in Hem. Christus als het grote voorbeeld! Maar niet meer als de Weg, de Waarheid en het Leven.
Intussen staat de gemeente in de windvang Van de moderne tijd. Het moderne levensgevoel dringt door, door de kieren en reten van het huis van de gemeente vandaag. Daarom zien we alle verschijnselen van het moderne leven langzaam maar zeker ook zich innestelen in kerk en gemeente. De jacht van het leven de moderne mondigheid, het intellectualisme, de twijfelzucht, al deze verschijnselen eisen ook binnen de kerken hun eigen tol. Zij, die tot de gemeente van Christus behoren, worden vandaag ook breed geïnformeerd d.m.v. de media. Ze worden zo geconfronteerd met de mondiale vragen, met ook alle wijsgerige vragen, die daarbij op de achter­ grond spelen. Derhalve klinkt ook in de kerken steeds sterker de vraag: 'Waar is God?' Als al niet eerst de vraag aan de orde is, of God eigenlijk wel bestaat. Hier ligt de diepste nood, de diepste crisis van onze tijd.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen