Boekbespreking

Boekbespreking van 'Om mijn oorsprong vechtend', Origenes ofwel liet optimisme van een mysticus, door Matthijs Rutten, Kok Kampen, Altiora-Averbode, 1991, 200 pag. ƒ 34,90.
De mystieke lijn die er door de eeuwen heen te vinden is in de christelijke traditie heeft een van de grootste vertegenwoordigers in Origenes, die door sommigen 'kerkvader' is genoemd, maar ook wel als 'ketter' is gebrandmerkt. De aandacht die er aan zijn gedachten wordt gegeven is niet onbegrijpelijk in een tijd dat de belangstelling voor spiritualiteit sterker lijkt te worden. Deze interesse is echter niet altijd en overal zo positief te duiden. Vaak gaat het om een weg die boven het geloof uitgaat, een weg ook boven het Woord Gods uit, waarin de mens opklimt tot schouwende kennis van God, en eigenlijk tot een zekere 'vergoddelijking' komt. Een denken in deze trant doet al gauw tekort aan het genade-karakter van het heil en de unieke betekenis van Christus' heilswerk voor ons. Het geeft toch teveel toe aan de opklimmende mens. Het 'optimisme van de mysticus' dat Rutten in de ondertitel van zijn boek over de mystiek van Origenes noemt, geeft precies aan waar het in de mystiek aan schort. Bij alle besef dat de mystieke weg er een is van genade – het is geen eigenmachtige opstijging tot God – is het toch ook teveel gezien als een menselijke progressie tot het heil. Spiritualiteit is 'een geleidelijke interiorisatie van goddelijke eigenschappen door de mens', dat is de definitie die de schrijver overneemt, en in dat licht tekent hij in een groot aantal korte hoofdstukken vanuit Origenes' gedachtengoed de lijnen van dit proces van vergoddelijking, van vlees naar geest, van wording van het beeld-Gods in de mens. Opvallend is het speculatieve van de vele onderscheidingen die worden gemaakt in het beeld van de mens en zijn leven. We vinden een sterk getrapt denken, dat de mysticus kenmerkt. Er is in alles de grote tegenstelling van vlees en geest.
De betekenis van Christus en van het Woord zijn bij Origenes van groot belang. Echter Christus' heilswerk en de openbaring worden geheel verinnerlijkt. Boven het geloof uit gaat het eigenlijke van de mystieke kennis. Christus is ten diepste alleen relevant als de ziel Hem in de innerlijke navolging van de mystiek leert 'kennen'. Waar blijft hier de betekenis van het 'voor ons' en het 'buiten ons' van Christus' heilswerk?

Er is een waarheidselement in de noodzaak van de doorleefde geloofskennis, de bevinding van het heil in Christus en van de kracht van het Woord Gods. De wijze echter waarop het in de mystiek van Origenes wordt uitgewerkt verstaat zich niet met datgene wat ons Gods Woord als openbaring en verlossing leert verstaan. De hele heilsgeschiedenis vervluchtigt in deze spiritualiteit, en uiteindelijk komen we er, vrees ik, toch niet veel verder mee dan de menselijke religiositeit.
Origenes is ook de vader van het allergorisch schriftgebruik. Het is opmerkelijk dat er heel wat daarvan heeft doorgewerkt door alle eeuwen heen. Het vergeestelijken van de Schriften, die eigenlijk alleen maar betrekking hebben op de innerlijke geestelijke ervaring van de mens, komen we tot de dag van vandaag tegen. Het blijkt dat een moderne spiritualiteit en een onschriftuurlijke bevindelijkheid teruggespoord kunnen worden naar dezelfde bronnen.
Wie kennis wil nemen van de theologie van Origenes wordt door dit boek zeer ter zake, met uitgebreide verwijzing naar de bronnen en met veel inleving door de auteur geholpen om deze mysticus uit de derde eeuw in zijn eigen teksten te ontmoeten. Overigens wil Rutten bij deze beschrijving van deze mystiek ontsnappen aan een 'dogmatisch denkraam'. Spiritualiteit van de menselijke geest is kennelijk meer dan de leer. Ik geloof echter dat we het in een tijd van subjectivisme en ervaringstheologie nodig hebben, als het om het geestelijke leven gaat, dat we bewaard en bewaakt worden door het Woord Gods dat altijd de bron en norm zal moeten zijn van het geheiligde geestelijke leven.

M.A. van den Berg

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen