Boekbespreking

P.F.M. Fontaine, De onbekende Hitler, Ambo/Baarn, 1992, 332 blz., ƒ 49,50.
Hitler de kindervriend, maar ook de massamoordenaar. De schijnbare psychopaat, maar tevens het genie. Hitler de vijand van kerk en christelijke en joodse Godsdienst, maar ook de hogepriester van zijn eigen religie.
Het zijn vele gezichten van dezelfde man die de historicus P.F.M. Fontaine de lezer toont. Wie echter denkt na het lezen van 'De onbekende Hitler' een kant en klaar beeld van de persoon Hitler te zullen krijgen, komt bedrogen uit. Op de laatste bladzijde van zijn betoog stelt Fontaine zichzelf de vraag: Ja, wie was Hitler? Hij komt er niet uit. 'God alleen weet het antwoord', besluit de schrijver (en dat bedoelt hij niet als goedkope uitroep van eigen onmacht). Toch weet hij een interessant licht te werpen op veel weinig onder de aandacht gebrachte kanten van de persoon Adolf Hitler en geeft daarmee een beter inzicht in diens beweegredenen. Niet dat Fontaine pretendeert een uitputtende levensbeschrijving van Hitler te brengen – dat hebben anderen, zoals Alan Bullock en Joachim Fest, al gedaan.
Fontaine wil, zoals hij zegt, de leemten opvullen die anderen hebben laten bestaan. En daar weet hij een aantal belangwekkende punten onder de aandacht te brengen. Bij al zijn terughoudendheid ten opzichte van de psycho-analytische benadering, leunt de historicus voor de beschrijving van Hitlers persoonlijkheid toch sterk op diezelfde psycho-analyse. Volgens hem is het echter niet één of een beperkt aantal factoren geweest die Hitler hebben gemaakt tot wat hij uiteindelijk was. Er zijn meerdere factoren aan te wijzen, zowel uit zijn vroege jeugd als uit zijn latere leven, die bepalend zijn geweest voor Hitlers ontwikkeling – zoals in feite bij ieder mens (hoewel het moeilijk valt Hitler nog tot deze categorie te rekenen).
Fontaine voert een hele lijst met feiten en voorvallen op, die in het geval van Hitler van belang zijn geweest. Zo wijst hij op Hitlers onduidelijke afstamming: was zijn grootvader nu een rijke jood geweest of niet? In ieder geval moet de onzekerheid over zijn grootvader, die hij noch zijn vader ooit gekend hebben, een kwellende factor geweest zijn. Verder waren er de afkeer van zijn vader en de daarentegen juist zeer sterke moederband, het feit dat Hitler gemankeerd was in zijn mannelijkheid en de sterk in zichzelf gekeerdheid.
Daarnaast zijn ook in het latere leven van Hitler plaatsen en gebeurtenissen aan te wijzen, die hem enerzijds steeds hoger naar de macht toe voerden, anderzijds steeds verder deden ontsporen. Genoemd worden de frontervaringen van Hitler in de Eerste Wereldoorlog – waar hij zich met ware doodsverachting in de strijd wierp en helemaal opbloeide, de perioden voor en na de oorlog dat hij zonder werk en geld zat, de tragische relatie met zijn nichtje Geli Raubal, de Röhm-putsch en zijn kennismaking met de Germaans-nationalistische mystiek.
Maar wie was nu de man uiteindelijk, die gekneed en gevormd was door dit alles? Fontaine probeert hem te typeren, maar weet geen éénduidige karakterisering te geven. Hij onderkent minstens zes types in de ene persoon Hitler: de gokker, de zwerver, de acteur, de dromer, de magiër en de killer. Voor enkele van deze typeringen volgen kort een paar voorbeelden. De zwerver in Hitler komt duidelijk naar voren in het gegeven dat hij altijd aan het verhuizen was, altijd onderweg. Zelfs al verbleef hij meerdere jaren in één stad, zoals in Wenen of München, dan nog verwisselde Hitler meerdere keren van woningen binnen die stad. Zijn magiërs-type blijkt uit het feit dat hij vele mensen betoverde, 'en waarachtig niet alleen Duitsers', schrijft Fontaine. Wat het acteren betreft, wordt gewezen op het feit dat Hitler zijn hele leven liturgist is gebleven (hij was opgeleid als misdienaar) – en hij vond het een genot de grote nazi-bijeenkomsten te regisseren en zelf de hoofdrol daarin te spelen. Toegegeven moet worden dat bepaalde karaktertrekken tegen het levenseinde van de leider van het Derde Rijk wel steeds dominanter werden. Dan gaat het met name om diens killers-mentaliteit. De verschrikkelijke voorbeelden daarvan zijn iedereen genoegzaam bekend.
Dat Adolf Hitler een verwarrende, complexe figuur was, zal duidelijk zijn. Maar mag ook worden geconcludeerd dat hij gek was, niet toerekeningsvatbaar? Nee, zegt Fontaine stellig. Hij was niet ontoerekeningsvatbaar of gek. Eerder was hij een genie – zij het een van de verderfelijke soort, maar Hitler handelde bewust en overwogen. Bezeten, dat was hij wel.
'De onbekende Hitler' is alles bij elkaar een intrigerend en lezenswaardig boek, al zal niet iedereen steeds met Fontaine mee kunnen gaan en geeft hij ook niet steeds een antwoord op de door hem zelf opgeworpen vragen. Zo is het moeilijk met de historicus in te stemmen, wanneer hij stelt dat naast Hitler zelf slechts een heel beperkte kring van mensen weet had van de vernietigingscampagne tegen de joden en het Duitse volk dus niet of slechts zeer beperkt medeverantwoordelijk was. Ook wordt de vraag niet duidelijk beantwoord, waarom Hitler nu juist zo'n verschrikkelijke haat tegen de joden koesterde.
Klaas van der Horst, Amsterdam

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen