Roomse devotie in de protestantse preek

'Wordt Christus duizendmaal in Bethlehem geboren
En niet in jou, je blijft in eeuwigheid verloren'
Dit twee-regelig gedichtje – voor de gelegenheid eensletterlijk uit het Duits vertaald – heeft school gemaakt. Het stamt uit de verzameling korte rijmspreuken die in 1657 voor het eerst in druk verscheen en in 1675 met aanvullingen onder de titel 'Cherubijnse pelgrim' (Cherubinischer Wandersmann) opnieuw werd gedrukt. De gedachte die in deze rijmspreuk onder woorden gebracht wordt, is aangeslagen. Steeds opnieuw duikt zij op in Kerstpreken van allerlei snit en herkomst. Ook in preken die uitdrukkelijk voor gereformeerd willen doorgaan. Dat laatste is merkwaar­dig, vooral als men bedenkt dat men hier met een vers van een nadrukkelijk Roomse dichter te maken heeft, een vurige voorvechter van de contra-reformatie. Hij heet Johannes Scheffler, leefde van 1624 tot 1677 in Silezië. Hij publiceerde zijn gedichten dan ook onder de naam Angelus Silesius: de Silezische engel. Hij groeide op in een luthers milieu, maar door de bestudering van middeleeuwse en eigentijdse mystieke schrijvers en theosofische literatuur vervreemdde hij van zijn achtergrond. In 1653 ging hij over naar de rooms-katholieke kerk. In 1661 werd hij tot priester gewijd. Met al zijn krachten heeft hij zich voor de herroomsing van Silezië ingezet.
Als men de gedichtenbundel doorbladert, ziet men dat Silezius wel heel ver van zijn lutherse achtergrond verwijderd is geraakt. Echt lutherse thema's als de verkondiging van het evangelie, die het heil dat in Christus is, naar ons toebrengt, het geloof – de weerklank van het evangelie – waardoor wij het heil ontvangen, dat alles speelt bij Silesius geen rol. Deze wijze van heilsbemiddeling voldoet hem niet. Zij is hem te afstandelijk, te indirect. Geloof alleen is voor hem te weinig. Hij wil met de engelen delen in de rechtstreekse aanschouwing van God. Hij wil leven als een cherubijn, een engel die God aanschouwt. Zijn dichternaam Angelus (engel) wijst in dezelfde richting. Het heil – zoals hij dat ziet – komt niet van buitenaf op hem toe, in de vorm van een evangelie. Hij is ervan overtuigd dat God in hem woont; dat Christus door onthechting aan het aardse en geestelijke concentratie op het goddelijke in hem geboren wordt.

De vroomheid van Silesius staat in de jezuïtische traditie. Het is een vroomheid, waarin de menselijke verbeeldingskracht een grote rol speelt. Men concentreerde zich op beelden uit Jezus' leven. Het was de bedoeling dat die beelden de ziel als het ware doordrenkten, dat ze erin woonden en leefden. Op die manier trachtte men de verbinding met God en Jezus te bereiken. Zo wil Silesius God 'in zich omvatten' – zoals hij in een andere spreuk zegt. Zo wil ook het 'Christus geboren in jou' uit de aangehaalde rijmspreuk worden verstaan. Niet alle gelovigen konden de strenge concentratie van de Jezuïeten opbrengen. De gewone man had een extra steuntje nodig om zijn vrome aandacht houvast te geven. De kerststal, de schilderijen die het lijden van Christus uitbeelden, het kruisbeeld – het zijn in een katholiek kerkgebouw geen loze ornamenten. Ze willen het vroom gemoed helpen zich te concentreren op Christus. Op zichzelf is daar niet eens veel kwaads van te zeggen. Men wil zich als mens nu eenmaal iets voorstellen bij wat men hoort. Men kan niet anders. Woorden roepen altijd beelden op. De platen van de Zondagsschool, de illustraties in de kinderbijbel vergeten wij ons leven niet.
Gevaarlijk wordt het pas als de beelden het woord gaan overheersen; als de vrome verbeelding de plaats in gaat nemen van het geloof als weerklank van het evangelie, de goede tijding die van Godswege tot ons komt.
De beeldenstorm, die in de zestiende eeuw in de gereformeerde landen plaatsvond, wilde geen geestelijke kaalslag bewerken. Het doel ervan was positief. De strakke, witgepleisterde kerkinterieurs wilden ruimte geven aan de ongehinderde verkondiging van het goede woord van God. Wat betekent het als mij in zo'n ruimte van de preekstoel gevraagd wordt of ik mij al eens met de herders neergebogen heb bij de kribbe van Bethlehem? Wat bedoelt een prediker te zeggen als hij mij aanspoort te knielen aan de voet van het kruis? Kruipt het bloed ook na de beeldenstorm waar het niet gaan kan? Natuurlijk, met enige goede wil kan men deze uitdrukkingen ook op het geloof betrekken. Beter is het mijns inziens om ze maar helemaal niet te gebruiken. Ik bedoel daarmee geen oordeel uit te spreken tegen het gebruik van beeldende taal. Beelden maken een preek levendig en aanschouwelijk. Ze sluiten aan bij onze menselijke behoefte aan voorstelbaarheid. Maar als het op de toepassing aankomt, spreke men de taal van het geloof. Dat wordt alleen gevoed door de ontvouwing van 'al wat ons in het evangelie beloofd wordt' – zoals de Heidelbergse Catechismus het uitdrukt (antw. 22). De catechismus zet de gebeurtenissen uit het leven van Jezus om in beloften. Zo wordt naar aanleiding van de geboorte van Jezus gevraagd: 'Welk nut verkrijgt gij door de heilige ontvangenis en geboorte van Christus?' Antwoord: 'Dat Hij onze Middelaar is, en met Zijn onschuld en volkomen heiligheid mijn zonde, waarin ik ontvangen en geboren ben, voor Gods aangezicht bedekt' (H.C. 36). Dat wordt mij hier en nu verkondigd. Dat mag ik hier en nu aannemen in geloof. Daarvoor hoef ik niet ook nog in mijn vrome verbeelding met de herders mee te gaan naar Bethlehem. Zo mag ik door de kruisdood van Christus 'zeker' zijn 'dat Hij de vervloeking, die op mij lag, op zich geladen heeft, omdat de kruisdood door God vervloekt was' (antw. 39). Die Christus hoeft niet ook nog eens ìn mij geboren of gekruisigd te worden. Hij leeft in mij door het woord dat mij verkondigd wordt en door het geloof. Ook hoef ik mij niet te oefenen in engelenvroomheid. In het geloof mag ik als een menselijke pelgrim leven en wandelen voor Gods aangezicht. Dat is mij genoeg.

J. van Eck, Ede, 29 december 1992

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen