Torenspitsen-Gemeenteflitsen

LOON OP ZAND
De Hervorming is hier niet zo voorspoedig verlopen als in de noordelijke provincies van ons land, daar het grootste gedeelte van Noord-Brabant gedurende tientallen jaren in Spaanse handen bleef. Het volk was over het algemeen onontwikkeld en arm, zodat de Roomse kerk hier grote invloed op de bevolking bleef houden en daarbij de Hervorming bloedig onderdrukt werd. Dit in tegenstelling tot het noordelijk gedeelte van Brabant, de Langstraat en het Land van Heusden en Altena. De Zuidhollandsedijk, de grens tussen de gemeenten Sprang-Capelle en Loon op Zand, was toen ook de grens tussen Holland en Brabant. Daarom heeft Loon op Zand dan ook tot 1648, het jaar waarin de Tachtigjarige Oorlog eindigde, tot de Spaanse invloedssfeer behoord en kon de reformatie, ook daardoor, geen doorgang vinden. Nauwelijks was de Vrede van Munster (1648) een feit of ook de Roomsen moesten hun oude kruiskerk (1394) afstaan aan de hervormden. Maar al spoedig bleek dat ze wel erg groot was voor het handjevol hervormden. Het priesterkoor werd afgeplankt en werd ingericht als raadhuis. Tegen de houten beschutting werd de preekstoel geplaatst en via een deur naast de trap van de preekstoel kwam men dan in het vroegere priesterkoor. De noodzakelijke reparaties aan kerken moesten volgens regels in het Luikse bisdom bekostigd worden door de tiendheffer, in ons geval dus door de Heer van Loon op Zand, die Rooms was. U begrijpt daarom wel dat dit nogal eens moeilijkheden opleverde. Hoognodige reparaties werden weinig frequent uitgevoerd en zo kon het gebeuren dat de takken van een vlierboom door de kerk groeiden. Tijdens de storm van 9 november 1800 werd het kerkgebouw zodanig vernield, dat het bijna onbruikbaar werd. Gaten vielen in het dak en de spits waaide van de toren.
Hoewel de hervormde gemeente van Loon op Zand nooit zo groot in zielental geweest is, was het voor de provincie Brabant toch al een flinke gemeente. Terwijl de meeste Brabantse plattelandsgemeenten slechts enkele tientallen zielen telden, waren er hier zo rond 1800 toch zo'n 350. In de beginjaren (1648-1695) was de hervormde gemeente van Loon op Zand gecombineerd met die van Udenhout. Wel was het een groot bezwaar dat de gemeente zo uitgestrekt was. Terwijl de kerkdiensten in de kom van het dorp gehouden werden en de meeste gemeenteleden woonden op de Loonschendijk, de Zandschellen en de Rechtvaart, dus de noordwesthoek van de gemeente, zo'n 7 à 8 km van de kerk vandaan. Het kon dan ook niet anders, of dit moest tot grote schade van het kerkelijk leven in onze gemeente zijn. Daarom is er al spoedig een streven om ook in de omgeving van de Loonschendijk een kerk te krijgen.
Men probeerde eerst nog de vervallen kerk op 's lands kosten te mogen herstellen, maar dit verzoek werd afgewezen. En omdat de gemeente klein was en geen bezittingen had, besloot men op eigen kosten een kerk te bouwen, zo eenvoudig en voordelig mogelijk. Een bouwcommissie werd benoemd, met als leden Willem Ockers, Jan Darge, Cornelis van Tilborgh, Dirk Thomasse Rijken, Pieter Vermeulen en Joost Ophorst. De­ze verzochten in een verzoekschrift aan het departementaal bestuur van Noord-Brabant toestemming tot het bouwen van een nieuwe kerk, waarop al spoedig vergunning werd verleend. Toen men de vergunning eenmaal had, besloot men een stuk land te kopen. Eerst had men het oog op een stuk land aan de Rechtvaart, toen meer het centrum van de protestantse enclave. Maar daar verschillende inwoners van de toen zelfstandige gemeente Vrijhoeve, die echter zelf geen kerkgebouw bezaten, verzocht hadden mee te mogen bijdragen aan de stichting van de nieuwe kerk, daar zij een uur gaans van de kerk van Capelle afwoonden, besloot men toch maar aan de Loonschendijk te bouwen. De kosten van kerk en pastorie werden begroot op ƒ 10.000,–, voor die tijd een heel bedrag. Een maand na het ontvangen van de vergunning werd de eerste steen al gelegd door de kerkmeester Joost Ophorst den 3 juli 1804. Toen de nieuwe kerk in gebruik genomen was, kreeg men ook een nieuwe predikant den Weleerwaarde Heer ds. A. Treffers, gekomen van Someren en Lierop.
Wat de oude kerk betreft, lezen we in de notulen, dat deze op bevel des konings, op 4 aug. 1821 aan de Rooms Katholieke Parochie moest worden overgedragen, wat ook alzo geschiedde. Het nieuwe kerkje is een langwerpig gebouw met in het midden een dakruiter, het interieur is eenvoudig, strak van lijn, witte muren en weinig versiering. Verdere bezienswaardigheden zijn twee lezenaars (1700) afkomstig uit de oude St. Jan, twee psalmborden (1720) en twee kaarsenkronen (1690), deze zijn afkomstig uit de hervormde kerk van Veen. In het jaar 1884, toen de bekende ds. Ringnalda hier predikant was, kreeg men voor het eerst een orgel, geplaatst door de firma Adema. Dit was een geschenk van kerkvoogd M. Vermeulen, een zeer vermogend man. In 1951 werd er een windinstallatie voor het orgel aangebracht en kreeg de orgeltrapper zijn ontslag. In 1978-1979 werd de kerk geheel gerestaureerd door eigen leden onder leiding van de architect G. Mouthaan en dhr. W. Honcoop. Om alles te financieren besloot men een perceel pachtvrij land te verkopen en een collecte in de gemeente te houden. Dit alles bracht genoeg op voor de grootste kosten van de restauratie, die van het kerkje een prachtig monument maakte. Op 13 september 1979 kon het kerkje wederom in gebruik worden genomen. De plaatselijke predikant, ds. W. van Hennekeler, sprak bij deze gelegenheid naar aanleiding van Ps. 84 : 2: 'Hoe lieflijk zijn Uw woningen, o Heere der heirscharen'.

A. Rijken

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen