De grote en de kleine oecumene in perspectief (?)

Gezien de korte tijd, die elk der inleiders heeft voor het weergeven van enkele gedachten met betrekking tot het thema van deze dag, maak ik puntsgewijs enkele opmerkingen. Ik volg daarbij de punten van mijn stellingen (zie hiernaast).

1. Kerkscheidingen brengen in het algemeen flinke pijn teweeg. Het is niet niets als gemeenten, en daardoor families en gezinnen, vriendenkringen en andere intieme levensverbanden uiteen gereten worden. Dat brengt soms onherstelbare vervreemding met zich mee tussen mensen. Het heeft ook altijd weer kerkverlating bevorderd.
Het samenvoegen van kerken, zoals vandaag in het Samen op Weg proces wordt beoogd, heeft echter niet minder pijnlijke kanten. Fusie van kerken heeft ook iets van een scheuring, kan er zelfs gelijk mee staan. Elk der deelnemende kerken wordt namelijk van eigen wortels losgemaakt en getransplanteerd naar een nieuwe kerk. Zo wordt aan Samen op Weg vandaag, wanneer zich dit overigens doorzet zoals wordt beoogd, geducht pijn geleden. Dat is gebleken uit de hartstochten, die de laatste tijd zijn losgekomen. Velen vragen zich af of een toekomstige kerk, met een nieuwe kerkorde en bovendien nog een nieuwe naam, nog wel de kerk is, waarin men belijdenis deed, een ambt ontving, kortom een kerk waarvoor men liefde als het ware bij geboorte of van huis uit meekreeg. Zo kan Samen op Weg, zoals het zich voltrekt, zonder echte innerlijke, confessionele samenhang, met alle rumoer ook er omheen, ook kerkverlating bevorderen.

2. De grote verdeeldheid van kerken, die stammen uit de Reformatie in dit land, tekent de mislukking van kerkelijke afscheidingsbewegingen. Samen op Weg bezegelt slechts deze mislukking, omdat de grootste afscheidingsbeweging van de vorige eeuw – de Doleantie – zichzelf innerlijk elimineerde, zonder dat herstel van de vaderlandse kerk, of anders gezegd van de nationale gereformeerde kerk in dit land plaats vond of ook vandaag nog beoogd wordt.
Door weggroeien van de confessie van deze grootste afscheidingsbeweging is herstel van de gereformeerde kerk, naar menselijke maatstaven gemeten, alleen maar moeilijker geworden. Mensen, die de zogenoemde strakke kaders van de gereformeerde wereld van weleer ooit de rug toekeerden, worden vandaag in de kerk zelf in hun 'gelijk' bevestigd. Het mag vandaag kennelijk anders.

3. Het geding om een nieuwe kerkorde in het Samen op Weg proces is in feite opnieuw het geding om het gereformeerd zijn, waarom het ging in Afscheiding en Doleantie, maar nu bovendien op de snijlijnen van leer èn leven. Het gaat hierbij om de confessie en het gaat om de ethiek. De vraag daarbij is wat meer verdeelt en verbindt: de leer of de ethiek, al is er uiteraard samenhang tussen die twee. Er treedt vandaag evenwel een even fundamentele tweedeling op als het gaat om ethische beslissingen als inzake de confessie. Ethische beslissingen zouden wel eens een uiterst belangrijke rol kunnen gaan spelen met betrekking tot kerkelijke eenheid of gescheidenheid. Het ontbreken van een paragraaf over het huwelijk in de concept kerkorde voor Samen op Weg is hier symptomatisch. De vraag van aanpassing aan of verzet tegen de tijdgeest is hier aan de orde. Niet in het minst spelen hier ook vragen met betrekking tot kerk en politiek.

4. Gezien het geding om het kerk-zijn in Samen op Weg is het geding om meer eenheid van de kleinere kerken van gereformeerde confessie naar mijn overtuiging een bijkomstigheid. Voor wie ten principale zijn of haar plaats weet in de Hervormde Kerk en dus vandaag verwikkeld is in het brede beweeg van het samengaan van de twee grote protestantse kerken in dit land, is de kerkelijke gescheidenheid van de kleinere kerken, die alle zeggen te willen staan op de bodem van Schrift en belijdenis, een niet-principiële kwestie. De kwestie van de toeëigening des heils – want daar gaat het goeddeels om in de kleine oecumene – is wel uiterst vitaal maar niet principieel kerkscheidend, wel fundamenteel maar niet doorslaggevend. Dezelfde afwegingen, waarom mensen in dit opzicht louter vanwege de prediking hun kerk kiezen, gelden binnen één en hetzelfde kerkverband, niet één uitgezonderd. Van de gescheidenheid binnen de ene gereformeerde wereld, kerkelijk en politiek, moet de wereld al wel helemaal niets begrijpen.

5. Met Samen op Weg is het ideaal van de Gereformeerde Gezindheid, zoals Groen van Prinsterer dat voor ogen had, verder achterop geraakt. De afzonderlijkheid van de moeiten, namelijk zowel in de grote oecumene als in de kleine oecumene, versterkt slechts de verlegenheid in dit opzicht. Samen op Weg kan niet, de kleine oecumene wil niet. Hervormde gereformeerden kunnen bovendien moeilijk gelijkelijk hun aandacht naar twee kanten richten en toch nog geloofwaardig blijven. Ze staan binnen de grote oecumene en buiten de kleine. Maar bovendien zijn gereformeerden van andere kerkelijke denominaties, wat betreft hun loyaliteit ten opzichte van de partners in het Samen op Weg proces, verdeeld, dit vanwege affiniteit van de één tot bijvoorbeeld de hervormde gereformeerden en van de ander tot de kerkelijke gereformeerden.

6. De vraag is of we nog als gereformeerden, van wèlke kerkelijke snit dan ook, aansluiten bij het devies van Groen van Prinsterer: de belijdenis onbekrompen en ondubbelzinnig. Samen op Weg levert het ondubbelzinnige in, gezien de confessionele positiekeuze in de kwalificatie 'gemeenschap met de belijdenis van het voorgeslacht'. Die (verschoven) keuze vinden we overigens ook in kerken binnen de Gereformeerde Gezindte. In de Gereformeerde Gezindte in engere zin wordt, vanwege reformatorische versmallingen en daarmee soms ook gepaard gaande verschuiving van bevindelijkheid naar orthodoxie, op het onbekrompene ingeleverd. We spreken zelfs al van reformatorische gezindte.
Het bijbels wezenlijke in de notie gemeenschap met de belijdenis – de koinonia van Handelingen 2 – is vaak teloor gegaan en daarmee ook het zicht op de (gemeenschappelijke) weg, die de Geest vanuit het Woord wijst in de eigen tijd.
Nog niet eerder heeft dan ook, naar mijn overtuiging, de vlag van de Reformatie, of ook van de ene gereformeerde of hervormde kerk in dit land er zo troosteloos bijgehangen. Het uitspreken van verlangen naar kerkelijke eenheid is vaak niet meer dan lippendienst. We blijken allen en een ieder niet in staat te zijn boven eigen belangen uit te komen. Onze tijd van mondigheid versterkt bovendien de versnippering en verzwakt het verzet tegen de secularisatie.

7. Gesteld – ik zeg gesteld – dat de kerk in Samen op Weg stuk breekt op verharde posities dan is er voor hervormde gereformeerden geen deugdelijk alternatief, namelijk één belijdende kerk van gereformeerde signatuur, zijnde een getuigenis naar de wereld. De Gereformeerde Gezindte van nu is niet meer dan een alibi voor een kerkelijk slecht geweten. Het COGG zelve is er een amechtig voorbeeld van. De sleutel voor de oplossing van de kerkelijke gescheidenheid blijkt er intussen niette zijn. En voorzover die er – menselijk gesproken althans – is, is vooralsnog niet duidelijk en niet duidelijk te maken wie deze bij zich draagt. Als wij de sleutel niet hebben voor het oplossen van het kerkelijk vraagstuk, zullen we die zeker niet hebben voor het vinden van ingangen met het Evangelie naar een diep geseculariseerde samenleving. We wekken niet tot jaloersheid'.

8. Is er nog perspectief? Achter de titel, die ik voor deze korte bijdrag koos, 'grote en kleine oecumene in perspectief' heb ik een vraagteken tussen haakjes geplaatst. Er is perspectief, namelijk voorzover de Schrift ons de gemeente van Christus en daarin de Kerk van Christus als eenheid tékent. Die ene kerk blijft toch over in Gods handelen. Maar die eenheid hebben we meer in hope dan in werkelijkheid. Alleen een storm van de Geest, die in de nood van de huidige secularisatie dwars door al onze eigenheden blaast, zal ons in de werkelijkheid ervan kunnen brengen.

Intussen heeft ieder toch een denklijn. Wilt u van mij dan toch ook een concreet lijntje? De eenheid van gereformeerde belijders en het herstel in deze van de Gereformeerde Kerk in dit land, zou naar mijn overtuiging alleen kunnen plaatsvinden m een gezamenlijke wederkeer – in schuldbelijdenis en verootmoediging – tot de Gereformeerde Kerk in dit land van voor 1816, toen de kerk nog één, hoewel ook innerlijk verdeeld was. Alleen door een ons gemeenschappelijk door de Geest gegéven positie in de breuken, die geslagen zijn, zal er mijns inziens in het geding vandaag om confessie en ethiek, in het geding om de ene ongedeelde Waarheid, een geestelijke uitweg liggen.
Als we niet samen op de breuklijnen kunnen staan, blijven we allen wat doortobben, elk op eigen stekje, ons niet bekommerend om de breuk van Sion en de daarmee gepaard gaande voortgaande geestelijke ontreddering van het volk. De secularisatie zal dan haar eigen verwoestende werk doen. Laten we, dat beseffend, in ieder geval alle kerkelijke triomfantelijkheid afleggen en elkaar ten minste willen ontmoeten ter plekke waar we kerkelijk gelegerd zijn.

J. van der Graaf, Huizen

Korte inleiding voor conferentie Contact Orgaan voor de Gereformeerde Gezindte (COGG) op zaterdag 14 mei 1993 te Nunspeet.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen