Uit de pers

Gebed en secularisatie
Calvijn noemt het gebed de belangrijkste training van het geloof (opschrift Inst. boek III, hfdst. XX, par. 1). De Heidelberger geeft aan dat het gebed het voornaamste deel van de dankbaarheid is (antw. 116). Schraal geestelijk leven uit zich veelal het eerst en het meest in gebedsarmoede. Secularisatie als een levensgevoel waarin God afwezig is en ook niet echt gemist wordt, blaast ook bij velen het gebedsleven op en uit. Als in een oorlog de ene vijand de aanvoerlijn van de andere vijand weet af te snoeren, ligt daar het begin van de overwinning. Waar het gebed stokt, wordt de verbinding met God gestaakt. In het weekblad 'De Reformatie' van 5 juni 1993 schrijft prof. dr. M. te Velde in de rubriek Kort gehouden een bijdrage onder de titel 'De secularisatie en onze gebeden'. We nemen het in z'n geheel over omdat het niet goed lukt er in te knippen.

Onze tijd heet een tijd van secularisatie. Steeds minder Nederlanders gaan nog naar een kerk, welke dan ook. En steeds minder mensen bij ons in de straat geloven nog, dat God er is en dat Hij 'een beloner is van wie Hem ernstig zoeken'.
Maar hoe staat het in onze eigen huizen? Het kan haast niet anders of het leven in een seculariserende maatschappij heeft ook op ons invloed. Alleen, wáár zie je die invloed? Waar is onder ons de secularisatie merkbaar? En waar liggen in ons leven belangrijke invalspoorten voor secularisatie?
Ik zou graag even aandacht willen vragen voor een aanknopingspunt voor secularisatie, dat er onbewust en onbedoeld zo maar kan zijn in onze gebeden. En dan versta ik onder secularisatie vooral dit: dat God als het ware 'afwezig' is in ons dagelijks bestaan.
In gereformeerde gezinnen kan dat bevorderd worden door de manier waarop wij bidden. Het is weliswaar een gevoelige zaak om daar iets over te zeggen, maar ik waag het er toch maar op. Het gebed is immers als 'zenuwcentrum' van het christelijk leven van groot belang.
Hoe staat het met de 'huiselijke eredienst', met ons gezamenlijke bidden? In veel gezinnen wordt bij elke maaltijd gebeden. Meestal gebeurt dat hardop door vader of moeder. Wát en hoe wordt er gebeden? Er is alle aanleiding om te veronderstellen dat het tafel-gebed in een groot aantal gezinnen meestal een zeggen van vaste en steeds dezelfde woorden is, al of niet met gebruikmaking van een 'formulier-gebed'. Ouders bidden in menig gezin twee of drie keer per dag, voor of na het eten, het Onze Vader. Daarnaast bidt men gebeden als: 'O Vader, die al het leven voedt, kroon onze tafel met uw zegen…' en 'O Heer, wij danken U van harte, voor nooddruft en voor overvloed…' of 'O Vader dat uw liefde ons blijk…' Daarnaast zullen veel ouders misschien aan tafel bidden in woorden die ze zelf kiezen maar die eveneens steeds dezelfde zijn en een beperkte 'thematiek' hebben.
Vooropgesteld, met gebruikmaking van zulke vaste bewoordingen wordt er ongetwijfeld dikwijls hartelijk en doorleefd gebeden! Tot zover zullen we er zeker geen kwaad van hoeven spreken. Maar toch loop je daarmee wel een bepaald risico, dat we in verband kunnen brengen met de secularisatie. Het gevaar is, dat het bidden met vaste en steeds dezelfde woorden en wen en onderwerpen ver afstaat van een groot deel van de dagelijkse leefwereld van ons en vooral onze kinderen.
Ik ben bang dat in nogal wat gezinnen het gewone leven, het dagelijkse gebeuren en de eigen belevenissen niet in het gebed terug te vinden zijn. Dochter Ellen is vanmiddag toen ze uit school naar huis fietste bijna door een auto geschept. Het ging nog net goed! Krijgt de dank daarvoor een plaats in het gebed? Zoon Jan is jarig vandaag. Wordt de Here ervoor gedankt en wordt voor Jan om gezondheid en kracht en geloof gebeden? Dochter Marieke heeft vandaag een moeilijk tentamen en ze is er erg zenuwachtig voor. Bidden we voor haar om rust en een goede uitslag? Het is moederdag. Danken we de Here voor de zegen die Hij in onze eigen vrouw en moeder geeft en vragen we Hem voor haar om kracht?
En zo kunnen we nog heel wat dingen noemen: een aangrijpende reportage over de ellende in Bosnië-Herzegowina, een akelige ruzie tussen twee van onze kinderen vlak voor het eten, de jeugdvereniging waar onze kinderen vanavond naar toe gaan, een discussie aan tafel over een popgroep of over het al of niet kijken naar een bepaald televisieprogramma, enzovoorts.
Gelukkig zijn er ouders die naast de vaste formuleringen toch ook bij verschillende gelegenheden eigen woorden weten te kiezen. Dan wordt op een heel bijzondere manier de persoonlijke en levende godsvrucht hoorbaar. Laten ze beseffen, dat dat grote waarde heeft in de strijd tegen de secularisatie!
Want de kern van secularisatie is toch dit, dat God afwezig lijkt in het gewone leven van de moderne mens. Wanneer dan ons gewone leven (een ongeluk, een tentamen, een reportage, een verjaardag) afwezig is in ons bidden aan tafel, d.w.z. in onze omgang met God, dan zetten we de poort voor de secularisatie open. Het horen van de gebeden wordt een sleur. We spreken onze formules nog wel uit, maar onze kinderen ontgaat het, welke relatie dat bidden heeft met de werkelijkheid. De gebeden lopen de kans een soort rituele en magische formules te worden. En het gewone leven gaat zo z'n eigen gang, op flinke afstand van het gebed, op flinke afstand van God.
Gelukkig staat of valt met het bidden aan tafel niet alles in het leven van onze kinderen. Ouders kunnen ook op andere manieren laten merken, dat de Here wel degelijk present is in ons alledaagse bestaan. En er zijn allerlei andere lijnen waarlangs onze jeugd dat gewaar kan worden. Gelukkig wel! Toch is het noodzakelijk dat we op deze invalspoort voor secularisatie juist in onze gezinnen bedacht zijn. Het werkt verkeerd wanneer onze kinderen opgroeien met standaardgebeden, die (dikwijls ook in verouderde taal) dag in dag uit steeds op dezelfde manier en over dezelfde dingen God aanspreken, terwijl daarbij de heel concrete en persoonlijke situaties en noden van dat moment buiten het blikveld blijven en niet echt genoemd worden.
Dan lijkt het of de christen alle dagen dezelfde is, alsof hij geen enkele geestelijke groei doormaakt, en alsof hij steeds maar dezelfde standaard-noden heeft. Dan wordt er geen nauwe verbinding gelegd tussen je gewone alledaagse leven en de Here God. Het zijn twee werelden geworden. En dat is de secularisatie in haar kern dat Goden ons gewone leven van elkaar gescheide zijn en geen verbinding meer hebben.
Hetzelfde geldt trouwens breder. Het geldt bijvoorbeeld ook van onze invulling van de Schriftlezing thuis en van onze preken en gebeden in de kerk. Als het gewone leven niet in onze 'gods-dienst', in onze omgang met de Here, voorkomt komt God niet in ons gewone leven voor. Er ontstaat sluipenderwijs een stille vervreemding. Kortom, 'wereld-vreemde' gebeden geven aanleiding voor een 'God-loze' leefwereld.

Prof. M. te Velde legt de vinger bij een voornaam punt in ons godsdienstig en kerkelijk leven. Zo makkelijk worden ook onze van kerkdiensten eilanden zonder brug naar het dagelijkse leven. Beleven veel jongeren, maar ook ouderen zo niet alles wat met God en de kerk te maken heeft? Twee werelden die nauwelijks enige verbinding met elkaar hebben. Als wij als ouders in aanwezigheid van onze kinderen nooit Gods Naam openlijk aanroepen, wat voor indruk laat dat op hen na? Wekken we dan niet zelf de gedachte dat God alleen op zondag bestaat en dat ook nog alleen maar als we in de kerk zitten. Laten we als ouders juist in deze tijd onze jongeren laten merken welke plaats God in ons leven inneemt.

Persoonlijk gebed
Het gebed roept vragen op bij mensen. Heeft bidden wel zin? Haalt het iets uit als je bidt? God heeft alles toch al vastgelegd? Kan ik daar met mijn bidden nog iets aan veranderen? Zou de grote God mij nietig mens echt zo belangrijk vinden dat Hij naar mij hoort? In het Centraal Weekblad van 4 juni 1993 schrijft R. Roukema een artikef onder het opschrift 'Bidden met kerkvader Origenes'. Hij onderstreept daarin o.a. het verrassende dat christenen en anderen die geen christen zijn, zoveel eeuwen terug al min of meer dezelfde vragen over het bidden stelden.

Origenes was een van de geleerdste christenen uit de derde eeuw. In het jaar 233 werden die vragen over het bidden aan hem voorgelegd, en heeft hij er een boekje over geschreven. Hij was toen net begonnen met zijn werk als theoloog en filosoof in Caesarea in Palestina. Door de bisschop van Caesarea was hij ook tot priester gewijd.
Origenes noemt in het begin van zijn boekje over het bidden de opvatting van mensen die het bestaan van God loochenen. Ook noemt hij hen die wel aan de naam 'God' vasthouden, maar niet geloven dat God ook 'Voorzienigheid' is. Hij doelt dan met name op de filosofie van Epicurus. Volgens Handelingen 17 : 18 kwam ook Paulus deze epicureïsche filosofen tegen op de Areopagus in Athene. In de oudheid werden zij vaak atheïsten genoemd. Zij loochenden niet altijd het bestaan van God of van de goden, maar zij geloofden niet dat de goden enige invloed op ons leven hadden. Bidden was volgens hen dan ook volstrekt zinloos. Origenes weet zelfs van mensen die zich voor deze opvatting beriepen op Christus en zijn onderricht. In die tijd kwamen inderdaad allerlei merkwaardige mengvormen van Griekse filosofie, oosterse religie en christelijk geloof voor; we moeten dan denken aan de zogenaamde 'gnostiek'. Er waren 'gnostici' (aanhangers van de gnostiek) die bidden niet nodig vonden.
Maar Origenes kiest ervoor, in zijn boekje over het bidden niet op de 'atheïsten' in te gaan. In zijn theologisch onderwijs hanteerde hij dezelfde regel: hij behandelde met zijn studenten wel de filosofische richtingen die op de een of andere manier uitgingen van God en zijn voorzienigheid, maar de atheïsten liet hij buiten beschouwing. In de oudheid was men in het algemeen godsdienstig en was atheïsme (of wat daarop leek) een uitzondering. Vandaar dat Origenes het zich kon veroorloven daaraan voorbij te gaan.

Op de vraag of bidden helpt, daar alles toch door God is voorbeschikt, gaat Origenes uitvoerig in, aldus Roukema in het hier geciteerde artikel. Volgens Origenes klopt er niets van die redenering. God reageert op wat een mens bidt en doet. Bidden is o.a. een persoonlijke werkelijkheid. Daar sluiten we dit keer mee af.

De indeling van het persoonlijk gebed ziet er bij Origenes zo uit. Je begint met God te loven door Christus en de Heilige Geest, aan wie ook lof en eer toekomt. Daarna volgen dankzeggingen voor weldaden die aan anderen zijn bewezen en voor goede dingen die je persoonlijk hebt ontvangen. Op de derde plaats komt de schuldbelijdenis 'en het vragen om genezing van je zondige aard en om vergeving. Vervolgens bid je om de grote en hemelse dingen voor jezelf en voor allen, voor verwanten en vrienden. Het gebed besluit je met de verheerlijking van God door Christus in de Heilige Geest.
Origenes geeft ook allerlei praktische aanwijzingen, hoe je kunt bidden. Hij stemt in met de oudchristelijke praktijk, drie maal per dag te bidden, en een keer 's nachts. Hij pleit ervoor, naar het oosten gericht te bidden, zelfs al heb je daar in je huis alleen maar een blinde muur. In het oosten komt immers de zon op, symbool van het ware licht. Hij beveelt aan, een vaste plek in het huis voor het gebed te reserveren. Bidden doe je in de regel staande, met uitgestrekte handen en omhooggeheven ogen. Wel mag je, als de omstandigheden dit niet toelaten, zoals door ziekte of op een zeereis, ook in andere houdingen bidden. Knielen doe je bij het belijden van je zonden en om vergeving te vragen. Bidden is iets persoonlijks, maar ook iets gemeenschappelijks. Het is volgens Origenes zelfs zo, dat als wij bidden, de engelen meebidden. Waar de gemeente samenkomt om te bidden, is als het ware een dubbele gemeente van mensen en engelen. Volgens Origenes bidden bovendien de zielen van de overleden christenen mee. De 'gemeenschap der heiligen' werd zo volop beleefd.
Wat is de waarde van het kennis nemen van zo'n oud getuigenis over het bidden? De waarde ervan is tenminste, dat wij het zo ook eens van een ander horen. Wij zijn de eersten niet, die vragen hebben bij het bidden en naar goede vormen zoeken. Het luisteren naar een stem uit het verleden kan helpen om een goed besef van christelijke traditie levend te houden. De kerkvaders uit de eerste eeuwen hebben enorm ertoe bijgedragen, dat het evangelie aan Europa – aan ons – is overgeleverd.

Het levend gebed is in onze tijd in een ernstige crisis geraakt. De hemel staat zo ver van ons mensen af, letterlijk maar ook geestelijk. Onder de druk van een geseculariseerde cultuur lijkt het in veel huizen en harten te verdwijnen. Maar waar het gebedsleven verdwijnt, raakt God nog verder uit het oog. En uit het oog is hier ook uit het hart. Uit het hart en daarom ook uit het oog.

J. Maasland

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen