Boekbespreking

Dr. W. Balke, Omgang met de reformatoren en Heel het Woord en heel de Kerk, beide uitgegeven bij Uitgeverij De Groot Goudriaan-Kampen, 1992, prijs van elk: ƒ 39, 50.
In een tweetal bundels zijn de her en der verspreide pennevruchten van dr. W. Balke samengebracht. Artikelen in tijdschriften gepubliceerd, vertalingen van bijdragen aan wetenschappelijke congresbundels en hoofdstukken uit redactionele standaardwerken (zoals bijvoorbeeld Bij Brood en Beker) zijn samengebundeld en geven een impressie van de bijdrage die dr. Balke in de loop der jaren heeft geboden aan de kennis van de geschiedenis van de Kerk van de Reformatie en die van de 19e en 20e eeuw. Veneweg de meeste artikelen zijn reeds eerder verschenen, maar hebben waar nodig voor dit boek een nieuwe bewerking ondergaan. Enkele hoofdstukken, in het tweede deel, zijn nog niet eerder gepubliceerd. Men zou zich kunnen afvragen of een dergelijk verzamelwerk niet enigszins overbodig is, daar het meeste wat daarin te vinden is, ook al eerder elders gelezen kon worden. Toch meen ik, dat in deze bundeling van studies het geheel meer is dan de som der delen. Het eigen karakter van de kerkhistoricus Balke en het belang van zijn bijdrage tot de kennis van de Reformatie en het Reveil komen hierdoor duidelijker uit de verf. Wat de eerste bundel betreft, daarin laat Balke zich kennen als een gedegen kenner van de Reformatie. Hoewel zijn hart bij Calvijn ligt, elf van de zesentwintig hoofdstukken hebben de reformator van Genève tot onderwerp, komen ook Luther en Zwingli bij hem goed aan bod. De thema's zijn divers, maar hebben veelal te maken met het centrale van de Reformatie, het leven en beleven van het geloof, de Kerk en de sacramenten. De belangstelling voor de theologie van de Reformatie heeft bij Balke een gedegen grond in een historische benadering. De aandacht voor de wortels van de Reformatie en een scherp oog voor de onderlinge relaties en invloeden van de hoofdpersonen zijn mij in grote lijnen opgevallen. De titel Omgang met de reformatoren geeft aan dat er bij de schrijver van binnen uit sprake is van een duidelijke affiniteit met de geschiedenis die hij beschrijft, zonder dat deze echter leidt tot een onkritische verheerlijking.
De tweede bundel houdt zich bezig met de geschiedenis van de Vaderlandse kerk, in de periode van het Réveil tot heden. Een opmerking terzijde: het is mij juist bij de lezing van deze twee bundels opgevallen, dat de periode die tussen de Reformatie en de negentiende eeuw ligt, geheel ontbreekt bij de pennevruchten van Balke. Ik heb de indruk, dat de schrijver met deze periode wat minder affiniteit gevoelt, maar ik ben toch wel nieuwsgierig naar een uitwerking van zijn visie op deze belangrijke stroming in de Nederlandse kerkgeschiedenis, zowel in het licht van de Reformatie als ook van de periode die hij in zijn tweede bundel beschrijft.
De hoofdstukken van Heel het Woord en heel de Kerk zijn divers van aard. Het gaat o.a. overeen stukje plaatselijke kerkgeschiedenis, van Den Ham bijvoorbeeld, biografische interesse met als voorbeeld de beschrijving van het voorgeslacht van Miskotte en van Noordmans vader, maar het grootste deel gaat over de betekenis van de belangrijke theologen, die de laatste honderdvijftig jaar in hun confessionele positiekeuze van belang zijn geweest voor de Vaderlandse Kerk. Figuren als Groen van Prinsterer, Kohlbrugge, Gunning, Hoedemaker, passeren de revue, maar ook Noordmans, Hugo Visscher, Paul Scholten, Woelderink en de beide predikanten Kievit leren we beter kennen. Zonder tekort te doen aan de andere artikelen, noem ik enkele niet eerder gepubliceerde bijdragen uit deze bundel, die mij bijzonder geboeid hebben. Dat is o.a. het belangwekkende artikel over de verhouding van Hugo Visscher en Abraham Kuyper, naar aanleiding van hun onderlinge correspondentie. De conclusie daarvan is, zacht gezegd, niet zo positief over eerstgenoemde, de tragiek van diens vervreemding wordt door Balke, ondanks erkenning van zijn veelzijdige begaafdheid, onthullend geschetst met de constatering dat hij de diep tragische weg is gegaan van Kuyper naar Mussert. Balke wijst terecht aan dat deze weg geen logische consequentie was van het neo-calvinisme, maar meer te maken had met politiek pragmatisme en persoonlijke ambitie.
In een bijzonder interessant artikel over de in de kring van de Gereformeerde Bond bekende predikanten Kievit, vader en zoon, laat Balke uit zijn persoonlijke herinnering vanuit Baarn, een origineel licht vallen op de betekenis van beide predikanten voor de Kerk en de theologie. Balke weerspreekt een aantal 'misvattingen' die er volgens hem in de loop van de tijd zijn ontstaan over de prediking en de betekenis van I. Kievit. Deze predikant is, in het licht van de Baarnsche opwekkingsbeweging, toch een ander geweest dan later wel is gemeend, zowel door zijn volgelingen als door de critici. 'Annexatie van zijn inzichten door "Het Gekrookte Riet" zou hij verfoeid hebben en hij zou de confrontatie met deze quasi-bevindelijke groepering aangegaan zijn', volgens Balke. Balke's herinnering zal zeker tot nuancering en bijstelling van bestaande beelden dienen, maar is als herinnering vanuit een persoonlijke omgang m.i. toch ook niet het beslissende woord. Het voorrecht ds. I. Kievit persoonlijk gekend te hebben is wel een pré, maar geeft op zich geen prerogatief van een laatste woord over zijn theologie.
Het laatste artikel laat zien wat het ten diepste is, dat Balke in zijn staan in de Kerk en in zijn wetenschappelijk werk drijft. Het gaat hem om 'Héél het Woord en Héél de Kerk'. De verarming die geestelijk op vele terreinen in de Kerk en de theologie aanwezig is, wordt terecht geconstateerd. De wijze echter, waarop hij het spanningsveld en de polarisatie, waarin het Hervormd èn Gereformeerd-zijn in deze tijd staat, tekent is m.i. wat te grof geschetst en te ongenuanceerd. Maar ook in het slothoofdstuk, zoals in het geheel van de twee bundels, laat Balke zich kennen als een historicus en theoloog met grote liefde voor het Woord, de confessie, voor de Kerk en de geschiedenis, een man van de Hervorming en van de Hervormde Kerk. Zijn boeken zijn het waard, vooral ook in het licht van alle recente ontwikkelingen in onze Vaderlandse Kerk, met grote aandacht bestudeerd te worden door allen die de Kerk ter harte gaat.
M.A. van den Berg

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen