Seksueel misbruik (1)

Inleiding
In de voorgaande artikelen hebben we gezien hoe seksualiteit bedoeld is door God. Dat het een gave is, die slechts tot zijn recht komt wanneer ook de door God gegeven grenzen worden geaccepteerd.
Dit artikel handelt over incest als een vorm van seksueel misbruik waarbij op grove wijze deze grenzen worden overschreden. Zodanig dat het het welzijn van de ander schaadt. Daarom spreken we van slachtoffers van seksueel misbruik. Het is een onderwerp dat zich moeilijk bespreken laat, niet alleen omdat het gaat over het lichamelijk kontakt en seksualiteit, maar ook vanwege de schaamte dat dit in onze christelijke gemeenten voorkomt.
Na de begripsbepaling wordt achtereenvolgens stilgestaan bij gevolgen van seksueel misbruik, het signaleren ervan en enkele aspecten van hulpverlening aan slachtoffers en hun gezin.

Begripsbepaling
De term incest is de laatste jaren steeds meer ingeburgerd. In strikte zin betekent het: bloedschande ofwel de seksuele omgang tussen bloedverwanten die vanwege die verwantschap geen huwelijk kunnen aangaan.
Het komt ook voor dat kinderen seksueel benaderd worden door bijvoorbeeld een stiefvader of een goede huisvriend. Daarom zullen we in dit artikel vooral de term seksueel misbruik hanteren, die breder is dan de term incest.
Wat bedoelen we precies met seksueel misbruik?
In de eerste plaats de daadwerkelijke lichamelijke contacten gericht op bevrediging van seksuele verlangens. Dit kan gaan van het betasten van de genitaliën en het lichaam, of het laten betasten, het kussen met erotische bedoelingen, tot het hebben van geslachtsgemeenschap (genitaal, oraal of anaal) en het binnendringen met voorwerpen of met de vingers. Daarnaast wordt er onder seksueel misbruik ook verstaan de dreiging tot seksueel handelen, zoals het herhaaldelijk maken van erotische geladen opmerkingen, dwingen tot uitkleden en het dreigen met seksuele handelingen.

Voorkomen
Het meest voorkomend is seksueel misbruik door mannen (oom, vader, broer, grootvader, zwager, neef). Slachtoffers zijn zowel jongens als meisjes. Hoewel de meisjes daarbij in de meerderheid zijn, mogen we ook zeker de jongens niet vergeten. De laatste tijd komt hiervoor wat meer aandacht en als gevolg daarvan durven ook meer jongens met hun geheim naar voren te komen. Al komt het in mindere mate voor, er zijn ook vrouwen, moeders, die kinderen seksueel misbruiken.
Landelijk onderzoek geeft aan dat 1 op de 10 vrouwen slachtoffer is van incest, als vorm van seksueel misbruik.
Een veel terugkerende vraag is of seksueel misbruik in de christelijke gezinnen nu juist meer of minder voorkomt dan daarbuiten. Naar percentages daaromtrent is nog geen onderzoek gedaan.
Wel is het de praktijk van ons werk binnen de GLIAGG dat zich daar de laatste jaren een groot aantal slachtoffers van seksueel misbruik hebben gemeld en dat deze problematiek momenteel een groot percentage van de hulpverlening betreft.

Gevolgen van incest
Petra is 16 jaar, haar ouders zijn sinds twee jaar gescheiden. Dit is gebeurd nadat bekend werd dat vader Petra seksueel misbruikt vanaf haar 8e jaar. Het gezin is kerkelijk meelevend. Petra en haar broertjes bezoeken trouw de catechisatie en de jeugdvereniging en het gezin gaat twee keer per zondag naar de kerk. Vader is enige tijd kerkeraadslid geweest. Maatschappelijk gezien heeft hij een vrij hoge functie. Het was niet aan de buitenkant te zien dat er al jarenlang problemen tussen de beide ouders waren. Moeder werd regelmatig vernederd door vader. Aan Petra klaagde vader zijn nood dat hij aan moeder zo'n slechte echtgenote had. Hij liet het daar niet bij maar vroeg ook regelmatig aan Petra of zij hem wilde troosten. Naarmate zij ouder werd gaf hij steeds duidelijker aan wat voor soort troost hij verlangde. Hij wilde niet alleen geaaid en gezoend worden, maar Petra moest ook regelmatig zijn genitaliën betasten. Vanaf de periode dat zij zich als vrouw ging ontwikkelen moest Petra zich voor hem uitkleden of maakte hij de deur van de douche open wanneer zij zich waste. Wanneer zij weigerde gaf hij in eerste instantie aan dat hij zoveel miste en dat zij de enige was die hem kon begrijpen en hem echte liefde kon geven. Wanneer zij echter ook dàn weigerde, dreigde hij om alles tegen moeder te zeggen of haar te zullen slaan.
Op de middelbare school bleek Petra in toenemende mate moeite te hebben met kontakt met leeftijdgenoten. Hoewel haar intelligentie-niveau boven het gemiddelde lag, presteerde zij slecht. Biologie was helemaal een uitschieter naar beneden toe. Ze kon zich slecht concentreren. Ze toonde opvallend weinig initiatieven, to vond men op school en ze was vaak ziek. Petra sliep slecht, soms slechts enkele uren per nacht en had weinig trek in haar eten. Een escalatie werd bereikt toen haar menstruatie uitbleef. Petra zat enorm in de zorgen en dacht dat ze zwanger was van vader. Achteraf bleek dit niet zo te zijn en had het uitblijven van haar menstruatie vooral te maken met spanningen. Op dat moment heeft Petra haar klassedocent in vertrouwen genomen en hem iets van haar angsten verteld.
Dit is één van de vele voorbeelden van seksueel misbruikte kinderen. Wanneer wij het hebben over de gevolgen van het seksueel misbruik zijn die zeker niet bij iedereen hetzelfde. Het seksueel misbruik zelf kent ook vele verschijningsvormen. Belangrijk daarbij is bijvoorbeeld of er ook gedreigd en/of lichamelijk mishandeld is.
Verder is de ernst van de gevolgen mede afhankelijk van wat een kind in haar verdere leven heeft meegemaakt.
Een meisje dat vanaf haar twaalfde jaar door haar stiefvader is misbruikt, maar op haar negende jaar in een redelijk harmonieus gezin met een eigen vader is opgegroeid, heeft toch al een behoorlijke basis meegekregen. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld een meisje dat al op jonge leeftijd door grootvader werd misbruikt en daarna door een oom.
Zij is vanaf het begin opgegroeid in een onveilige situatie, waardoor haar persoonlijkheid zich minder stevig heeft kunnen ontwikkelen dan van het hierboven genoemde meisje.
De gevolgen van het seksueel trauma manifesteren zich op verschillende gebieden. Zo ervaren veel vrouwen het onvermogen om mensen te vertrouwen. Begrijpelijk is dit wanneer we nagaan dat kinderen zich verraden voelen en in de steek gelaten zijn door ouders van wie ze zich afhankelijk wisten. Eenmaal volwassen geworden kan men blijvend moeite houden met het ontwikkelen van een vertrouwensrelatie met een ander. In sommige gevallen vermijden vrouwen persoonlijke intieme relaties hun leven lang. Hun vertrouwen is voorgoed geschonden.

Geschonden gevoelens
Bij seksueel misbruik worden de individuele grenzen van het slachtoffer altijd geschonden. Deze vernederende ervaring roept veel woede op. Boosheid op de dader of boosheid op de moeder die haar niet beschermde. Er zijn kinderen die deze boosheid kunnen uiten. Meestal wordt dit gericht op de mensen uit de omgeving. Dit gedrag wordt als zeer agressief en dikwijls ook als onterecht ervaren.
De meeste kinderen hebben echter moeite met het uiten van gevoelens van boosheid. Zij uiten hun agressie niet naar buiten maar richten die naar binnen toe, naar zichzelf. We zien dan kinderen met een teruggetrokken gedrag van depressieve aard. De agressie tegen zichzelf kan verregaande vormen aannemen. Wanneer iemand zichzelf daarbij niet goed in de hand heeft, gaat zij zichzelf verwonden. Bijvoorbeeld door zich te snijden of te branden, door zichzelf uit te hongeren (anorexia nervosa) of zich van het leven te willen beroven.
De woede die ervaren kan worden naar de dader of naar anderen toe kan ook schuldgevoelens oproepen. Het is soms verkieslijker om boos te zijn op jezelf dan de ander schuldig te verklaren. Jezelf schuldig verklaren is tegelijkertijd een ver-ont-schuldiging ten aanzien van de ander. Door de schuld van het seksueel misbruik naar zichzelf toe te trekken kunnen sommige kinderen daardoor toch een soort ideaalbeeld in stand houden van hun ouders die hen misbruikt c.q. verwaarloosd hebben.
In contacten met mensen die nog niet zo lang geleden hebben bekend gemaakt wat er met hen gebeurd is, moet men dan ook altijd alert zijn op de manier waarop zij met hun schuldgevoelens omgaan. Ernstige schuldgevoelens kunnen suïcidaliteit in de hand werken.
Angst is een andere belangrijke emotie, die bij misbruikte vrouwen veel heftiger voorkomt dan bij niet-misbruikte mensen. Dit kan een hele concrete angst zijn, voor de dader bijvoorbeeld. Of een angst voor beschadiging van het eigen lichaam.
Er kunnen ook andere angsten uit het misbruik voortvloeien. Bijvoorbeeld de angst voor mannen, de angst van aangeraakt te worden, angst voor donker. Deze angsten kunnen hevige vormen aannemen en uitgroeien tot allerlei fobieën die langdurig werkzaam zijn. (Een fobie is een onredelijke vrees voor een voorwerp of een situatie waardoor mensen het voorwerp of de situatie gaan vermijden. Denk b.v. aan agorafobie of straatvrees. Hoewel mensen objectief weten dat hun vrees ongegrond is, durven ze toch de straat niet meer op.)

Negatieve zelfbeleving
Seksueel misbruik vindt plaats zonder dat een kind zich daartegen kan verweren. Zij heeft geen controle meer over haar eigen wil, wensen en gevoelens. Dit geeft gevoelens van hulpeloosheid en machteloosheid. Het kind faalt in eigen ogen; het kan er immers niets aan doen. Het geeft het geloof in de eigen weerbaarheid op, omdat eerdere verzetspogingen niet hielpen. Het zelfvertrouwen brokkelt af.
Bij incest staan de behoeften van de dader voorop waarbij die van het kind niet worden gerespecteerd. Het betekent een schending van de lichamelijke integriteit. Het kind voelt zich vies, lelijk, slecht en waardeloos.
Deze gevoelens werken lange tijd door. Ook lang nadat de incest is gestopt, voelen vrouwen zich vies en waardeloos. Onafhankelijk van wat andere mensen tegen hen zeggen. Omdat alles wat ze geprobeerd hebben tegen het seksueel misbruik te doen niet hielp, menen zij dat zij nergens recht op hebben. Ze durven niet voor zichzelf op te komen. De reactie: 'het helpt toch niet als ik zeg wat ik wil of wat ik niet wil', wordt dikwijls een algemene reactie die misbruikte vrouwen ook op allerlei andere situaties toepassen zonder zich daar nu zo direct van bewust te zijn.
Corine, 19 jaar en door vader misbruikt, heeft nu ongeveer een jaar verkering. Haar vriend had er begrip voor in het begin van de verkering, dat zijn vriendin moeite had om hem aan te raken. Nu kan ze daar wel van genieten; ze vertrouwt hem. Toen ze echter vorige week zaterdag afscheid van hem wilde nemen had ze daar opeens moeite mee. Al een half uur ervoor begon ze tegen zijn afscheidszoen op te zien. Toen haar hulpverlener vroeg waarom ze dat niet tegen hem gezegd had en op een andere manier afscheid had genomen werd Corine zich ervan bewust dat ze aan die mogelijkheid niet had gedacht. Ze was juist bang geworden voor zijn reactie. Ze herhaalde nu onbewust de situatie met vader, die ze vroeger onder diens dreiging moest zoenen.
Op dit moment besefte ze niet dat de situatie met haar vriend een andere was, (waarin ze andere mogelijkheden had) dan de situatie destijds met haar vader.
Door de ervaringen kunnen vrouwen een hekel krijgen aan hun eigen lichaam. Sommigen zijn als het ware boos op hun lichaam en doen zichzelf pijn. Veel gehoord is de klacht dat vrouwen niet in de spiegel durven kijken en zich niet durven douchen. Bekend is dat een aantal vrouwen zichzelf wast, terwijl ze hun kleren aan hebben. Ze walgen er van om hun eigen lichaam te zien. Praktisch gezien betekent dit ook een aantal concrete belemmeringen zoals het niet kunnen gaan zwemmen, niet mee kunnen doen aan gymnastiek en dergelijke.

Seksuele problemen
Naast de bovengenoemde emotionele/relationele gevolgen zijn er ook de problemen die verband houden met seksualiteit. Er is een categorie misbruikte kinderen die zich uitdagend en seksueel verleidelijk gaat gedragen, ze hebben geleerd dat dit gedrag een manier is om aandacht te krijgen en hebben de neiging om relaties te seksualiseren. Ze hebben niet geleerd dat aandacht en genegenheid onderscheiden zijn van seksuele prikkeling. Zo kan het gebeuren dat een jongere in kontakt met bijvoorbeeld predikant of leerkracht de relatie seksueel gaat inkleuren.
Zij kunnen dit doen op een manier waarbij men zich zeer onbehaaglijk gaat voelen. Het roept irritatie op of verwarring. Seksuele problemen kunnen ook doorspelen in het latere huwelijksleven.
Cliënten vertellen dat zij in seksuele contacten met hun echtgenoot soms heel sterk het gevoel kunnen hebben dat hun vader hen aanraakt.
Of zij ruiken als het ware weer de lichaamsgeur van hun broer die hen seksueel misbruikte. Zulke nare herinneringen die heel onverwacht naar boven komen, kunnen het seksuele kontakt belemmeren en ook angst voor seksueel kontakt oproepen. Dit kan spanningen geven naar de partner.

Overlevingsstrategieën
Wanneer een incestslachtoffer geheel emotieloos haar verhaal vertelt roept dit vragen op: 'hoe kan iemand bijna moeiteloos al deze gruwelijke dingen vertellen?' Dit heeft te maken met hoe zij ten tijde van het seksueel misbruik omging met haar emoties. Om zulke pijnlijke ervaringen te kunnen doorstaan moet men wel een manier vinden om te kunnen overleven. Men zoekt als kind een manier waarop men dit kan overleven en toch nog op de been kan blijven.
Er zijn verschillende soorten overlevingsstrategieën. In de eerste plaats die van verdringing en ontkenning. De pijnlijke ervaringen worden dan weggeduwd door ze te vergeten of door heel sterk te denken dat het niet echt gebeurd is totdat je het zelf bijna gelooft. Het gevolg hiervan kan zijn dat volwassen vrouwen zich delen van de incestervaringen niet meer kunnen herinneren. Ondertussen hebben ze er via hun angsten en depressies wel last van.
Een andere overlevingsstrategie is het vluchten in fantasie. Een meisje vertelde dat ze tijdens het seksueel misbruik er over fantaseerde wat ze allemaal zou gaan doen als ze samen met haar vriendin op vakantie zou zijn.
Een derde mogelijkheid is het uitschakelen van het gevoel. Ten tijde van het seksueel misbruik beleeft men zichzelf als levenloos of als een pop. Sommige vrouwen hadden het zo sterk dat zij het idee hadden dat ze vanuit een hoek van de kamer naar zichzelf stonden te kijken terwijl het met haar gebeurde. Deze overlevingsstrategieën beperken zich bijna nooit alleen tot de situatie van het seksueel misbruik. Het wordt op den duur ook een strategie die bij de vrouwen zelf gaat horen en als het ware een onderdeel van hun karakter gaat vormen. Deze strategieën passen zij ook toe op andere situaties in hun leven.
En hoewel hun overlevingsstrategie in de situatie van het seksueel misbruik adequaat kon zijn om bijvoorbeeld niet in te storten op dat moment, zijn dezelfde reacties in heel andere situaties niet adequaat, waardoor nogal eens irritatie en onbegrip wordt opgeroepen en dat maakt de cirkel weer rond. Want het bevestigt de vrouwen in hun negatieve zelfbeeld.

mevr. drs. J.A. Kok, Bennekom

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen